Superbohaterowie od źle zagranych nut
Zacznijmy od tytułu, bo Fertile Hump zastawiło w nim semantyczną pułapkę wystarczająco skuteczną, żeby człowiek przez moment zaczął się zastanawiać, czy przespał narodziny kolejnego podgatunku. Jazzpunk Superheroes. Brzmi jak nazwa zespołu, który przed próbą analizuje Ornette’a Colemana, po próbie podpala regulamin klubu, a pomiędzy jednym i drugim ćwiczy metrum 13/8. Tymczasem sami muzycy wyjaśniają sprawę znacznie mniej heroicznie: „jazz” ma oznaczać granie nut, których nie rozumieją, „punk” – granie ich nierówno, zaś „superheroes” wynika z mistrzostwa osiągniętego w obu konkurencjach. W rozmowie z Knock Out Productions robią z własnych kompetencji kabaret, zanim ktokolwiek zdąży wystawić im rachunek za ambicję.
Można ten żart potraktować jako autoironiczny dodatek do płyty. Mnie interesuje bardziej jako jej instrukcja obsługi. Fertile Hump z dużą konsekwencją buduje mitologię własnego nieogaru, podczas gdy sama muzyka regularnie zdradza, że za owym nieogarem pracuje podejrzanie sprawny system nerwowy. Zespół mówi o spontaniczności, działaniu z doskoku, chaosie, niechęci do nadmiernego planowania. Rezultat nie ma jednak wiele wspólnego z przypadkowym dokumentem próby. To materiał zrobiony przez ludzi, którzy być może nie rozpisują wszystkiego przed wejściem do sali, ale dobrze wiedzą, kiedy pomysł już działa, a kiedy dopiero zajmuje miejsce.
Różnica jest zasadnicza. Chaos procesu nie musi prowadzić do chaosu dzieła. Na Jazzpunk Superheroes prowadzi raczej do muzyki zachowującej odruch, ale posiadającej pamięć mięśniową. Reakcja przychodzi przed kalkulacją, lecz nie jest już reakcją kogoś, kto pierwszy raz trzyma instrument. To spontaniczność ludzi, którzy swoją spontaniczność ćwiczyli przez lata, nawet jeśli bardzo nie chcieliby nazwać tego ćwiczeniem.
Garaż nie jest gatunkiem. Jest stanem skupienia
Przy Fertile Hump słowo „garażowy” pojawia się niemal automatycznie. Garażowy blues, garażowy rock, garażowy punk, garażowa produkcja. Jeszcze trochę i należałoby dopisać garażową dietę oraz specjalny, garażowy sposób wypełniania PIT-u. Problem z podobnymi etykietami zaczyna się wtedy, kiedy z opisu stają się substytutem słuchania.
Jazzpunk Superheroes rzeczywiście ma w sobie brud, bezpośredniość i fizyczność takiego grania. Płyta została przygotowana zgodnie z filozofią DIY: zespół odpowiadał za realizację i miks, a mastering wykonał Marcin Klimczak z Mustache Ministry. Informacje te potwierdza zarówno Piranha Music, jak i materiały towarzyszące premierze. Nie jest to jednak argument na zasadzie „zrobili sami, więc musi być autentycznie”. Domowa produkcja nie posiada certyfikatu moralnej przewagi, a współczesna technologia pozwala zaprogramować nawet niedoskonałość z niemiecką precyzją.
Istotniejszy jest rezultat. Brud Fertile Hump nie zachowuje się jak filtr nałożony na gotową muzykę; wyrasta z samego sposobu, w jaki te utwory chcą się poruszać. Gitara ma tarcie, niekiedy bardziej szarpie niż prowadzi. Sekcja rytmiczna nie rozkłada przed melodią czerwonego dywanu, tylko daje jej nierówną nawierzchnię, po której musi się poruszać. Wokal nie zostaje odseparowany od reszty w sterylnym centrum panoramy. Wszystko zachowuje pewną mechaniczną bliskość, wrażenie grania razem, a nie składania utworu z elementów pracujących w osobnych gabinetach.
To właśnie odróżnia surowość od niedbalstwa. Surowość może być bardzo świadoma, niedbalstwo najczęściej po prostu marnuje czas. Fertile Hump zostawia na powierzchni ślady ręcznej roboty, ale pod nimi działa selekcja. Słychać muzykę, która nie chce wyglądać na uporządkowaną, a mimo to zna granice własnej skuteczności.
Najbardziej prozaicznym dowodem pozostaje długość albumu. Siedem utworów i niespełna pół godziny. Żaden obowiązek dopowiadania tego samego riffu po raz czwarty, żadna przymusowa „epickość”, żadna próba przekonania słuchacza, że czterdzieści osiem minut musi być bardziej wartościowe od dwudziestu sześciu. Ta płyta nie sprawia wrażenia niedokończonej. Sprawia wrażenie pozbawionej tłuszczu.
Organy otwierają sufit
Najbardziej odczuwalną zmianą w formule Fertile Hump nie jest nawet sama roszada personalna za zestawem perkusyjnym, choć wejście Michała Zawadzkiego niewątpliwie zmieniło dynamikę zespołu. Jeszcze wyraźniej słychać przesunięcie Magdy Kramer w stronę klawiszy. Sama zainteresowana przedstawia to w wywiadzie z wdziękiem godnym człowieka, który zawczasu wystawia sobie ocenę dostateczną: skoro gitara nie wychodziła najlepiej, można teraz przeciętnie grać na organach i nikt nie będzie zawiedziony.
Problem w tym, że te organy robią z muzyką znacznie więcej, niż wynikałoby z dowcipu. W Emily Street i przede wszystkim w Oldies nie pełnią funkcji historycznego bibelotu. Nie są naklejką z napisem „retro”. Zmieniają architekturę utworów. Gitara Fertile Hump działa najczęściej kierunkowo: atakuje, rysuje riff, naciska, czasami rozcina przestrzeń. Organy działają szerzej. Wypełniają szczeliny, tworzą tło, poszerzają perspektywę i pozwalają kompozycjom wyjść poza najbardziej oczywistą formułę blues-punkowego tria.
Porównanie z The Doors nasuwa się samo i pojawia się również w materiałach prasowych, ale samo nazwisko zespołu z Los Angeles niewiele jeszcze tłumaczy. Ważniejsza jest funkcja. Klawisze nie przebierają Fertile Hump za zespół z 1968 roku; wpuszczają rok 1968 do środka Fertile Hump i każą mu odnaleźć się w zastanym bałaganie. Dzięki temu płyta nie staje się rekonstrukcją epoki. Zmienia jedynie ciśnienie w pomieszczeniu.
Starzenie bez fortepianu w deszczu
Oldies jest jednym z miejsc, w których żartobliwa fasada albumu zaczyna nieprzyjemnie uwierać. Zewnętrznie utwór pozostaje ruchliwy, melodyjny, niemal słoneczny. Pod spodem zaczyna jednak pracować temat starzenia: ciała, pamięci, pogarszającego się wzroku i słuchu, tych wszystkich drobnych usterek organizmu, które nie przychodzą z fanfarami, tylko któregoś dnia orientujesz się, że menu w restauracji najwyraźniej wydrukowano czcionką przeznaczoną dla owadów.
Zespół mówi przy okazji tej płyty o szczęściu i nieszczęściu, frustracji i pogodzeniu, w końcu o niewygodzie. To ostatnie słowo pasuje tu szczególnie dobrze, bo Fertile Hump nie tworzy z przemijania wielkiego spektaklu melancholii. Nie ma potrzeby stawiania fortepianu w deszczu i filmowania go w zwolnionym tempie. Starzenie jest mniej efektowne. Zwykle zaczyna się od okularów, zmęczenia, nowych dolegliwości i zdania „kiedyś mogłem”.
Muzyka działa przeciwko ciężarowi tematu. Nie usuwa go, lecz nie pozwala mu przejąć całej przestrzeni. Powstaje rodzaj pogodzenia pozbawionego spokoju: świadomość, że pewnych rzeczy nie cofniemy, przy jednoczesnej odmowie ceremonialnego opłakiwania samego faktu. Autoironia Fertile Hump nie unieważnia lęku przed przemijaniem. Pozwala mu usiąść przy stole bez konieczności wygłaszania przemówienia.
Dlatego określenie Jazzpunk Superheroes jako płyty „dojrzałej” wydaje mi się wyjątkowo nietrafne, choć krytyka muzyczna uwielbia ten przymiotnik. „Dojrzały” artysta zazwyczaj zwalnia tempo, kupuje fortepian, zaczyna śpiewać o czasie i natychmiast otrzymuje certyfikat rozwoju osobistego. Fertile Hump nie nabiera tutaj dostojności. Nadal lubi brud, szybkość reakcji, prostą piosenkę i żart.
Zmieniło się coś subtelniejszego: doświadczenie weszło w odruchy. Impuls pozostaje impulsem, lecz nie pochodzi od tych samych ludzi co dekadę temu. Za decyzjami stoją poprzednie płyty, koncerty, zmiany składu, przerwy, porażki i zwyczajna praktyka. Można twierdzić, że działa się bez planu, ale po tysiącu podobnych decyzji brak planu zaczyna posiadać bardzo dobrą orientację w terenie.
Cukier w garażu
Drugą cechą albumu, którą określenie „garażowy blues-punk” skutecznie zasłania, jest melodyjność. Open Lands oraz I Figured It Out pokazują Fertile Hump od strony niemal bezczelnie przystępnej. Pojawiają się damsko-męskie partie wokalne, harmonie i melodie, których zespół nie próbuje kompromitować dodatkową porcją przesteru tylko po to, żeby ktoś przypadkiem nie posądził go o napisanie ładnego refrenu.
To ważne, bo rockowa ortodoksja od dekad przechowuje dość osobliwe przekonanie, że chwytliwość stanowi zagrożenie dla wiarygodności. Tymczasem historia garażu, punka i rock’n’rolla pełna jest numerów, które brzmią jak sprzęt spadający ze schodów, a jednocześnie posiadają melodie możliwe do zanucenia po jednym odsłuchu. Fertile Hump dobrze rozumie tę sprzeczność i nie próbuje jej naprawiać.
Szorstkość tej płyty nie walczy z melodyjnością. Daje jej tło, dzięki któremu słodycz nie zamienia się w lukier. Gdy wchodzi jaśniejsza harmonia wokalna albo bardziej otwarta melodia, nadal istnieje tarcie instrumentów i charakterystyczna dla zespołu niedoskonałość powierzchni. Piosenka może być pogodna bez utraty ciężaru, a refren może być zapamiętywalny bez obowiązkowego wstydu.
Te lżejsze momenty mają również znaczenie dla całej konstrukcji albumu. Bez nich łatwo byłoby sprowadzić Jazzpunk Superheroes do dobrze wykonanej repetycji z bluesa, garażu i punka. Dzięki nim okazuje się, że Fertile Hump interesuje kontrast między formą a emocjonalnym podłożem. Jasna melodia może nieść tekst o rzeczach niezbyt jasnych. Pogodna powierzchnia nie musi znaczyć pogodnego świata.
Blues bez gabloty muzealnej
Na drugim biegunie pozostają White Light, Black Rain i Song For The Queen, mocniej przypominające o bluesowym fundamencie zespołu. Nie ma tu jednak powodów do organizowania wycieczki edukacyjnej po Delcie Missisipi. Fertile Hump nie traktuje bluesa jako zabytku, wobec którego trzeba zachować stosowną odległość.
Liczy się cielesność tej tradycji: riff ma przemieszczać muzykę, puls ma wywoływać ruch, wokal ma pracować wraz z instrumentami, a nie obserwować je zza szyby. Punkowy komponent dodatkowo pozbawia całość ceremonii. Z tradycji zostaje to, co nadal funkcjonuje fizycznie.
To jedna z mocniejszych stron Jazzpunk Superheroes: zespół zna język przeszłości, ale nie wykonuje go z nabożeństwem rekonstruktora. The Doors, Beatlesowska melodyjność, blues, punk i garaż pojawiają się jako materiał roboczy. Fertile Hump nie pyta każdego z tych elementów o akt własności. Bierze to, czego potrzebuje, i przepuszcza przez własny temperament. Genealogia pozostaje czytelna, lecz nie zamienia albumu w pokaz slajdów z historii rocka.
Trouble Trouble: kiedy nikt nie zamyka drzwi
Najbardziej wyraźnym złamaniem proporcji jest kończące płytę Trouble Trouble. Po serii krótkich piosenek pojawia się utwór trwający niemal siedem minut. Sama długość oczywiście niczego nie gwarantuje. Siedem minut może być podróżą, może również być bardzo szczegółowym studium sufitu nad głośnikiem. Tutaj znaczenie ma kontrast z resztą materiału.
Poprzednie utwory uczą ekonomii. Pomysł pojawia się, zostaje wykorzystany i znika, zanim zdąży zmienić się we własny komentarz. Trouble Trouble pozwala sobie na większą przestrzeń, bardziej psychodeliczne rozciągnięcie formy i wyraźniej eksponowaną atmosferę późnych lat sześćdziesiątych oraz siedemdziesiątych. Fertile Hump na moment rezygnuje z ochrony, jaką zapewnia krótka piosenka.
Finał działa dlatego, że jest wyjątkiem. Gdyby cały album składał się z podobnie rozbudowanych form, siedem minut przestałoby cokolwiek znaczyć. Tutaj po dwudziestu minutach dyscypliny pojawia się kompozycja, która sprawdza, czy język zespołu wytrzyma bez natychmiastowego cięcia. Wytrzymuje. Nie oznacza to jeszcze, że następnym krokiem powinien być album koncepcyjny w czterech aktach, z librettem i mapą krainy dołączoną do winyla. Lepiej potraktować Trouble Trouble jako otwarte drzwi, a nie obowiązek przeprowadzki.
Romantyzm kontrolowanej fuszerki
W wypowiedziach Fertile Hump powraca przekonanie, że nadmierna kalkulacja odbiera muzyce urok. Tomek Szkiela mówi o frywolności, nieokiełznaniu i chaosie; o sztuce, która traci coś istotnego, kiedy zostanie wypolerowana do stopnia eliminującego przypadek. Jest w tym dużo sensu. Jest też pewna kokieteria, ponieważ sama płyta pokazuje, że zespół korzysta z większej kontroli, niż chętnie przyznaje.
Nie chodzi o potajemne tabelki z procentową zawartością spontaniczności. Dyscyplina po latach po prostu przestaje wyglądać jak dyscyplina. Muzyk nie musi analizować każdej decyzji, jeśli potrafi rozpoznać moment, kiedy numer zaczyna tracić napięcie. Nie musi pisać manifestu produkcyjnego, żeby wiedzieć, które niedoskonałości są charakterem, a które zwykłym błędem.
Nazwałbym to romantyzmem kontrolowanej fuszerki. „Fuszerka” nie oznacza tutaj źle wykonanej roboty, tylko odmowę ukrywania śladów jej wykonania. Można zobaczyć spaw. Śruba nie potrzebuje plastikowej zaślepki. Farba nie musi dochodzić do krawędzi z dokładnością laboratoryjną. Konstrukcja mimo wszystko stoi.
DIY na Jazzpunk Superheroes ma więc dla mnie znaczenie przede wszystkim dźwiękowe, nie ideologiczne. Nie ma znaczenia, czy nagranie kosztowało fortunę czy równowartość kilku czynszów. Istotne jest, że rezultat zachowuje fizyczność grania: instrument wciąż wydaje się przedmiotem uruchamianym przez człowieka, a nie plikiem przesuwanym po osi czasu.
Supermoc bez peleryny
Jazzpunk Superheroes nie wynajduje nowego języka rocka. Blues, punk, garaż, psychodelia, organy i wielogłosowe melodie istniały na długo przed tym albumem. Innowacyjność Fertile Hump znajduje się raczej w proporcjach niż w składnikach. Zespół przechodzi od bluesowej szorstkości do niemal cukierkowej melodii, później dotyka starzenia i frustracji, a na końcu rozciąga własną formułę w kilkuminutowym finale – bez wrażenia, że w każdym z tych momentów przebiera się za kogoś innego.
Tożsamość płyty powstaje z umiejętności funkcjonowania pomiędzy rzeczami pozornie sprzecznymi. Jest pogodna i podszyta niewygodą. Prosta, ale nie prymitywna. Brudna, choć daleka od przypadkowości. Melodyjna, ale nie ugrzeczniona. Zespół deklaruje chaos, a zostawia po sobie zbyt wiele dobrych decyzji, żebyśmy naprawdę uwierzyli, że wszystko wydarzyło się samo.
Jeżeli Fertile Hump ma tutaj jakąkolwiek supermoc, nie polega ona na jazzie ani punku. Polega na tym, że zespół nie musi wyglądać na ambitny, żeby robić rzeczy ambitniejsze, niż sam chciałby przyznać.
Album kończy się po niewiele ponad dwudziestu sześciu minutach i chyba właśnie wtedy powinien. Muzyka popularna od dawna cierpi na lęk przed zakończeniem: deluxe edition, bonus, wersja rozszerzona, alternatywny miks, trzy odrzuty ze studia znalezione po roku w szufladzie. Fertile Hump wychodzi wcześniej. Zostawia kilka kabli na podłodze i wzmacniacz jeszcze lekko buczący. Nie sprząta po sobie przesadnie dokładnie. Najwyraźniej jednak doskonale wie, kiedy zgasić światło.
