Ewolucja bez mutacji
W biologii pojawienie się nowej odmiany wymaga przynajmniej pewnej zmiany materiału genetycznego. W muzyce, jak się okazuje, wystarczy wymienić klawiszowca, zaprosić kilku starych znajomych i odkurzyć repertuar sprzed dwóch dekad. Xavi Reija nazwał swoje najnowsze przedsięwzięcie „Nu Breed”, choć genealogia albumu sugeruje raczej rodzinne spotkanie niż narodziny nowego gatunku. Spośród ośmiu kompozycji aż sześć ma już własną historię fonograficzną. Niektóre pamiętają rok 2006, gdy dzisiejszy jazz-rock był jeszcze tylko jazz-rockiem, a słowo „progresywny” nie zdążyło przykleić się do niemal wszystkiego, co wymaga od muzyka sprawnego liczenia do siedmiu.
Ta przewrotna metryka nie dyskwalifikuje przedsięwzięcia. Jazz od zawsze żył reinterpretacją, a powracanie do własnych kompozycji pozwala przyjrzeć się ich konstrukcji z perspektywy nowych doświadczeń. Reija ma zresztą do dyspozycji znakomitych instrumentalistów, których umiejętności nie budzą większych zastrzeżeń. Problem pojawia się gdzie indziej. „Nu Breed” imponuje kulturą wykonania, lecz jego estetyczna wyobraźnia zdaje się kończyć dokładnie tam, gdzie zaczyna się bezpieczeństwo dobrze opanowanej konwencji. Otrzymujemy czterdzieści minut rasowego fusion, zgrabnie zorganizowanego wokół funku, elektrycznego jazzu i progresywnego rocka. Wszystko na właściwym miejscu. Chwilami aż nazbyt właściwym.
Te same melodie, inne proporcje
Najbardziej intrygująca decyzja Reiji dotyczy sposobu potraktowania starszego repertuaru. Na albumie „Dream Land” z 2006 roku kompozycja tytułowa trwała ponad dwanaście minut, natomiast Two Sides przekraczało dziesięć. Na „Nu Breed” obie zostały skrócone do około pięciu minut. To znaczna redukcja, która przynajmniej na poziomie proporcji formalnych zmienia sposób prezentowania materiału. Zamiast wielominutowego rozwijania pomysłów dostajemy bardziej skoncentrowane utwory, w których istotniejszą rolę odgrywają wyraziste motywy, instrumentalne odpowiedzi i sprawnie rozplanowane kulminacje.
W Dreamland podstawę stanowi funkowa motoryka Bernata Hernándeza. Bas nie ogranicza się do dostarczania harmonicznego fundamentu, lecz nadaje muzyce kierunek, pozostawiając saksofonowi Rafaela Garcésa przestrzeń do prowadzenia melodii. Reija rozbudowuje ten układ rytmicznie, dbając przy tym o jego zwartość. Szczególnie dobrze wypada sama relacja między instrumentami: puls jest dostatecznie zdecydowany, aby utrzymać konstrukcję, a jednocześnie nie redukuje pozostałych muzyków do roli ozdobników sekcji rytmicznej.
Tyle że ten sposób organizowania fusion znamy od dawna. Gdy bas przejmuje funkcję głównego generatora groove’u, saksofon rozwija temat, a instrumenty harmoniczne dopowiadają własne frazy, bardzo łatwo przywołać skojarzenia z elektryczną estetyką Weather Report. I bynajmniej nie chodzi o zarzut kopiowania konkretnych melodii. Podobieństwo dotyczy raczej samej gramatyki muzycznej: podziału ról, rytmicznej płynności i sposobu równoważenia improwizacji z melodyczną przystępnością. Zresztą na naszym podwórku podobną tradycję, tyle że z większym naciskiem na współczesną elektronikę i indywidualny język kompozytorski, eksplorował Morten Schantz na „Godspeed”.
Jeszcze wyraźniejszy problem pojawia się w Two Sides. Kompozycja posiada mocny funkowy kręgosłup, dobrze rozłożone instrumentalne akcenty i efektowną perkusyjną kulminację. Trudno odmówić jej komunikatywności. Rytmiczna atrakcyjność staje się jednak również jej ograniczeniem. Muzycy potrafią wzbogacać zasadniczy pomysł kolejnymi partiami, lecz nie przekłada się to na równie wyraziste przekształcenie jego charakteru. Wirtuozeria pracuje tu na rzecz istniejącego schematu, zamiast wystawiać go na próbę. Bardzo sprawnie wykonane zadanie. Tylko czy rzeczywiście potrzebowaliśmy kolejnego?
Reija trzyma rytm
Największą zaletą albumu pozostaje sposób funkcjonowania kwintetu. Xavi Reija jest perkusistą obdarzonym dużą swobodą rytmiczną, ale potrafi również zachować umiar. Jego partie nie sprowadzają się do nieustannego demonstrowania szybkości i technicznej biegłości. Akcenty, zagęszczenia i przejścia pomagają organizować muzyczny przebieg, a perkusja uczestniczy w kształtowaniu napięcia bez obowiązku zagarniania każdego wolnego fragmentu aranżacji. W świecie jazz-rocka, w którym niekiedy każdy instrumentalista pragnie udowodnić, że jego kończyny dysponują osobną osobowością, podobna dyscyplina zasługuje na uznanie.
Ważnym partnerem Reiji jest Hernández. Jego partie basowe posiadają wyraźny profil melodyczny, dzięki czemu nawet bardziej intensywne fragmenty nie tracą czytelności. Garcés z kolei wnosi saksofonową narrację, która spaja rozbudowywane przez pozostałych muzyków struktury. Szczególnie interesująco przedstawia się jego funkcja w kompozycji tytułowej. Nu Breed, najdłuższy utwór zestawu, pozwala gitarze Dušana Jevtovicia, saksofonowi i instrumentom klawiszowym swobodniej rozwijać własne wypowiedzi. Bas zachowuje przy tym wyraźną obecność, a perkusja steruje dynamiką i prowadzi całość ku bardziej intensywnym fragmentom.
Instrumentalne kompetencje są tutaj niewątpliwe, lecz swoboda improwizacyjna nie zawsze oznacza równie swobodną wyobraźnię kompozycyjną. Każdy z muzyków otrzymuje możliwość zaprezentowania własnych umiejętności, natomiast sama dramaturgia kolejnych ekspozycji pozostaje dość przewidywalna. Zespół znakomicie porusza się w granicach swojej stylistyki. Rzadziej próbuje te granice przesunąć.
Ciekawszy rezultat przynosi niekiedy praca Tomàsa Foscha, wykorzystującego Fender Rhodes i Minimoog. Rhodes łagodzi rockową szorstkość gitary, podczas gdy syntezator wprowadza bardziej wyrazistą, elektryczną ekspresję. Szczególnie w We Keep Walking dialog Minimooga z gitarą Jevtovicia pozwala uzyskać interesujące zróżnicowanie barwowe, a późniejsze partie saksofonu i Rhodesa nadają kompozycji łagodniejszy charakter.
Warto przy tym pamiętać, że zarówno We Keep Walking, jak i Reflections pochodzą z wcześniejszego albumu „Reflections” z 2017 roku, nagranego w znacznie bardziej kameralnej konfiguracji. Przeniesienie tych utworów do elektrycznego kwintetu poszerza ich możliwości instrumentacyjne, choć pojawia się pytanie, czy dodanie kolejnych barw zawsze oznacza pogłębienie muzycznej wypowiedzi.
Gitara podnosi temperaturę
Najmocniejsze rockowe akcenty przynosi Are You Religious?, kompozycja znana już z wydanego w 2022 roku „Workplace”. Jevtović nadaje jej bardziej chropowaty charakter za pomocą przesterowanych riffów, przy których całość nabiera ciężaru właściwego progresywnemu rockowi. Rytmiczna aktywność Reiji dobrze współgra z gitarową ekspresją, a bas i instrumenty klawiszowe poszerzają fakturę, zapobiegając całkowitemu zdominowaniu utworu przez gitarę.
Jevtović ma przy tym rozpoznawalny sposób operowania brzmieniem. Jego gitara potrafi brudzić jazzową elegancję i wprowadzać odrobinę potrzebnego tarcia. W tych fragmentach skojarzenia z bardziej surowymi obliczami King Crimson nabierają sensu, choć porównanie należy ograniczyć przede wszystkim do gitarowego ciężaru i instrumentalnej ekspresji. Brakuje tu równie radykalnego podejścia do organizacji materiału. Gitarzysta skutecznie zaostrza język kwintetu, ale sama konstrukcja pozostaje dość zachowawcza. Agresywniejszy dźwięk nie staje się automatycznie odważniejszą kompozycją.
Podobne ograniczenia dotyczą spokojniejszych fragmentów. Reflections, z melancholijną saksofonową melodyką i subtelniejszą obecnością instrumentów klawiszowych, dostarcza potrzebnego kontrastu wobec intensywniejszych nagrań. Jest jednak utworem, którego emocjonalna powściągliwość ociera się chwilami o zbytnią stateczność. Melodia prezentuje się przyzwoicie, aranżacja pozostawia instrumentalistom oddech, lecz trudno doszukać się w tej balladowej formule szczególnie przekonującego rozwoju. Elegancja nie zawsze idzie w parze z dramaturgią.
Znacznie lepiej pod względem aranżacyjnej różnorodności prezentuje się Dreamscape Room, przeniesiony z repertuaru kameralnego tria do obecnej konfiguracji. Rhodes Foscha i saksofon Garcésa tworzą odmienne płaszczyzny ekspresji, które poszerzają charakter kompozycji. Jej bardziej refleksyjna natura daje instrumentalistom możliwość stopniowego rozwijania faktury bez konieczności nieustannego podnoszenia intensywności. To interesujący przykład tego, jak odpowiednio dobrane instrumentarium może nadać istniejącemu materiałowi inny charakter. Zarazem trudno uznać owo przekształcenie za szczególnie śmiałe na tle bogatej historii elektrycznego jazzu.
Nowe pokolenie starego fusion
MoonJune Records od lat konsekwentnie wspiera artystów poruszających się na styku jazzu, progresywnego rocka i muzyki improwizowanej. W katalogu wytwórni można znaleźć zarówno wykonawców rozwijających klasyczną estetykę fusion, jak i muzyków znacznie odważniej eksperymentujących z formą, brzmieniem oraz instrumentacją. Wystarczy przypomnieć choćby „Hasta Karma” Dewy Budjany, gdzie rozbudowane inspiracje jazzowe i rockowe uzyskały dodatkowy wymiar dzięki osobliwemu połączeniu gitarowego języka lidera z wibrafonem, instrumentami klawiszowymi i bardziej zróżnicowaną dramaturgią kompozycji.
Na tym tle „Nu Breed” prezentuje się jako wydawnictwo kompetentne, miejscami bardzo przyjemne, lecz wyjątkowo ostrożne. Reija dysponuje zespołem zdolnym do znacznie więcej niż efektownej rekonstrukcji klasycznych rozwiązań fusion. Tymczasem muzyka zadowala się przeważnie atrakcyjnym pulsem, dobrze rozplanowanymi instrumentalnymi wypowiedziami i przejrzystą strukturą. Brakuje kompozycyjnego zaskoczenia, które pozwoliłoby przypisać temu kwintetowi rzeczywiście indywidualną osobowość.
Nie oczekuję od każdego jazzowego albumu rewolucji. Tym bardziej nie zamierzam karać muzyków za korzystanie z języka, który od półwiecza dostarcza znakomitej muzyki. W fusion istnieje przecież ogromna przestrzeń dla twórczości operującej tradycyjnymi środkami. Problem zaczyna się wtedy, gdy wykonawcza pomysłowość zdecydowanie przewyższa kompozycyjną. Reija i jego współpracownicy potrafią z dużą kulturą rozwijać motywy, urozmaicać fakturę i prowadzić instrumentalny dialog. Rzadziej proponują rozwiązania, które zmuszałyby do ponownego przemyślenia dobrze znanej stylistyki.
Wszystko jest tu poprawnie wyważone: cięższa gitara otrzymuje przeciwwagę w saksofonie, funkowy groove znajduje ujście w improwizacji, spokojniejsze kompozycje rozdzielają fragmenty o większej intensywności. Zabrakło odrobiny nieprzewidywalności, która mogłaby naruszyć tę starannie utrzymywaną równowagę. A przecież jazz-rock swoje najbardziej fascynujące osiągnięcia zawdzięczał również sytuacjom, w których muzycy ryzykowali utratę kontroli nad własnymi pomysłami.
„Nu Breed” pozostaje bardzo solidnym albumem znakomicie przygotowanych instrumentalistów, którym zabrakło równie wyrazistej propozycji artystycznej. Jego zaletą jest naturalność współpracy, rytmiczna sprawność i przyjemność płynąca z grania. Ograniczeniem — powściągliwość wobec własnych możliwości oraz zbyt silne przywiązanie do rozwiązań, których wartość udowodniono już kilkadziesiąt lat temu.
Nie mam zamiaru odmawiać tym muzykom prawa do takiej estetyki. Mogliby jednak od czasu do czasu pozwolić sobie na więcej bezczelności. Zwłaszcza że tytuł albumu sugeruje znacznie odważniejszy eksperyment, niż ten, na który ostatecznie się zdecydowali. Genetyka fusion została zachowana w doskonałym stanie. Mutacji, niestety, prawie nie stwierdzono.
