Swing z krótkich fal
Z Ellą Fitzgerald lepiej nie urządzać zawodów w śpiewaniu standardów. Z Billie Holiday ani Carmen McRae również. Wojciech Młynarski wyłożył tę kwestię publiczności pod koniec sopockiego koncertu 25 marca 2001 roku, kiedy przyszło mu uzasadnić, po co właściwie przekładać Ellingtona na polski. Śpiewanie po angielsku grozi, jego zdaniem, konfrontacją z amerykańskimi mistrzyniami; rodzimy tekst pozwala dołożyć do melodii własne doświadczenie. Można z tym polemizować, bo oryginalność wokalisty nie zaczyna się przecież od zmiany języka. Młynarski jednak nie poprzestał na efektownym wywodzie. Wraz ze Zbigniewem Jaremką sprawdził swoją teorię na scenie, przy udziale ludzi, którzy o swingu wiedzieli niemało.
Projekt powstał w związku ze stuleciem urodzin Duke’a Ellingtona w 1999 roku, a nagranie dokumentuje jego późniejszą odsłonę — koncert w przeddzień sześćdziesiątych urodzin Młynarskiego. Pierwsze wydanie przygotował Futurex; w październiku 2026 roku materiał przywrócił Soliton. Reedycję obciąża jedna bezwstydna katastrofa estetyczna: fatalna okładka, zupełnie nieprzystająca do klasy muzyków i repertuaru. Na szczęście po uruchomieniu odtwarzania jej udział w wydarzeniu spada do zera. Zaczyna się bowiem rzecz znacznie poważniejsza niż jubileuszowy przegląd szlagierów: próba pogodzenia polskiego słowa z rytmem, który kształtował się w innej językowej i muzycznej tradycji.
Conover na krótkich falach, Tyrmand w karawanie
Pierwszą minutę zajmuje Take the „A” Train, temat Billy’ego Strayhorna, na tyle trwale związany z orkiestrą Ellingtona, że autorowi regularnie odbiera się należne zasługi. Dla Młynarskiego melodia miała jeszcze prywatny rodowód: była sygnałem audycji Willisa Conovera, której słuchał na krótkich falach w stalinowskiej Polsce. To wspomnienie wróci dopiero przy końcu programu, w Wsiadaj do pociągu. Początkowo muzyka przedstawia się bez słów; niemal godzinę później ta sama melodia będzie już obciążona pamięcią radiowych zakłóceń, politycznej izolacji i chłopięcej fascynacji amerykańskim jazzem. Młynarski dobrze rozumiał, że muzyka usłyszana w odpowiednim momencie życia przestaje być wyłącznie muzyką.
W Cudownej karawanie z oryginalnego Caravan zostaje jego natarczywy rytmiczny charakter i molowa, podszyta chromatycznym napięciem melodyka. Zmienia się za to cel wyprawy. Młynarski zamiast egzotycznej fantazji Ellingtona i Juana Tizola przywołuje Tyrmanda, Melomanów oraz Jerzego „Dudusia” Matuszkiewicza; melodia zaczyna opowiadać o polskim jazzie, który w latach pięćdziesiątych musiał zdobywać dla siebie miejsce niemal metodą konspiracyjną. To znacznie ciekawsze niż dosłowne poszukiwanie odpowiednika angielskiego tekstu. Jest tu jednak pewien kłopot. Tak sprawny gawędziarz potrafi zawłaszczyć uwagę słuchacza i chwilami muzycy muszą czekać, aż tekst przestanie kraść im przedstawienie. Na szczęście nie zawsze czekają cierpliwie.
Siedmiu muzyków, których nie sposób pomylić z big-bandem
Ellington tworzył muzykę z myślą o osobowościach i brzmieniach konkretnych instrumentalistów. Niskie i wysokie rejestry dętych, nietypowe zestawienia ich barw, głosy prowadzone przeciw intuicji — w dużej orkiestrze miał do dyspozycji arsenał, którego Zbig’s Band zwyczajnie nie posiada. Jaremko gra na saksofonie i klarnecie, Robert Majewski na trąbce, Andrzej Jagodziński na fortepianie, Marek Napiórkowski na gitarze elektrycznej, Adam Cegielski na kontrabasie, Łukasz Żyta na perkusji, a Dorota Miśkiewicz dokłada skrzypce. Zamiast próbować naśladować kilkanaście instrumentów dętych, aranżerzy oddają więcej miejsca pojedynczej linii melodycznej, reakcji sekcji rytmicznej i wokaliście. Kameralność jest tu warunkiem działania całego pomysłu, ale niekiedy także jego ograniczeniem.
Najłatwiej odczuć to w balladach. Ewa Uryga w W samotności mej (Solitude) może pozwolić frazie wybrzmieć dłużej, bo akompaniament nie zasłania jej niepotrzebnymi ozdobami. W Rekordzie smutku (Mood Indigo) Janusz Szrom pracuje na materiale, którego siła od początku wynikała z melancholijnego tematu i wyrafinowanej kolorystyki instrumentalnej. Tutaj trzeba tę gęstość zastąpić subtelniejszym prowadzeniem głosów, bez ciężaru całej orkiestry. Młynarski dorzuca kolejny koncept: skoro można bić rekordy prędkości czy wysokości, dlaczego nie ustanowić rekordu w smutku? Brzmi jak żart, ale w balladowym kontekście nabiera przekornej, trochę bolesnej dosłowności. Właśnie tak polszczyzna potrafi wzbogacić standard, nie łamiąc mu melodii.
W krótszym Widzę światło Dorota Miśkiewicz rozjaśnia program lekkością śpiewu, a Być na tak Ingi Lewandowskiej przestawia punkt ciężkości Don’t Get Around Much Anymore z wycofania ku afirmacji. Jeszcze innego rodzaju pracy wymaga Mała laleczko (Satin Doll), wykonywana przez trzy wokalistki: Urygę, Lewandowską i Miśkiewicz. Melodia, osadzona na płynnych zwrotach harmonicznych, daje możliwość wymiany fraz, ale każdy taki dialog musi być policzony rytmicznie, żeby głosy nie zaczęły się wzajemnie przepychać. Dorota Miśkiewicz wspominała później w Polskim Radiu, że próby wielogłosowych partii przynosiły radość, choć temperament Jaremki potrafił mocno podgrzać atmosferę. Nic dziwnego: zespołowy śpiew, który brzmi lekko, zazwyczaj wymaga sporo mało romantycznej pracy.
Tu przydaje się też sprostowanie popularnego uproszczenia. Jaremko prowadził projekt i przygotował większość opracowań, lecz Melodyjkę się tuła zaaranżował Jagodziński, zaś Creole Love Call i finałowe Tęsknij za mną — Majewski. Słychać program zbiorowy, a nie aranżacyjny monolog jednego człowieka. Z pewnością nie ma tu wielkiego zaskakiwania instrumentacją co kilkanaście sekund; część numerów zadowala się koncertową elegancją. Kto oczekuje Ellingtonowskiej niepokorności w całej jej orkiestrowej skali, dostanie jej tylko wybrane odcienie.
Bem łapie rytm, Uryga odkłada słownik
Ewa Bem w Kolorowym tonie (In a Mellow Tone) i Melodyjce się tuła (It Don’t Mean a Thing) pokazuje, jak wiele w swingu zależy od pozornie drobnego przesunięcia akcentu. Fraza nie musi lądować na każdym uderzeniu perkusji; może się lekko spóźnić, przyspieszyć, rozluźnić artykulację i nadal nie wypaść z pulsu. Polska akcentuacja, z jej uporczywą skłonnością do przedostatniej sylaby, wcale tego nie ułatwia. Bem radzi sobie właśnie dlatego, że traktuje słowa jako materiał rytmiczny, a nie tekst wyuczony do odśpiewania w wyznaczonych odstępach. Zabawna tytułowa „melodyjka” nie tuła się więc bez celu. Wie doskonale, kiedy ma wrócić do taktu.
Osobliwie dużo mówi o całym przedsięwzięciu Creole Love Call, choć Ewa Uryga nie potrzebuje tu ani jednego polskiego zdania. Jej wokaliza odsyła do dawnej Ellingtonowskiej praktyki traktowania głosu jako instrumentu — słynny przykład dała Adelaide Hall w nagraniu z 1927 roku. U Majewskiego śpiew współtworzy fakturę razem z partiami instrumentalnymi, zamiast podawać słuchaczowi historyczne aluzje i literackie puenty. W tej chwili najłatwiej usłyszeć, gdzie kończy się rola autora tekstu, a zaczyna samodzielność muzyków. Przy całym szacunku dla Młynarskiego uważam ten fragment za jeden z mocniejszych argumentów na rzecz albumu. Jest w nim więcej Ellingtonowskiej ciekawości brzmienia niż w niejednym starannie wyśpiewanym standardzie.
Najpierw pociąg, potem bis
Wydawca pozostawił na płycie dziewięć zapowiedzi oraz rozbudowane Wręczenie kwiatów — łącznie blisko dziesięć minut konferansjerki, oklasków i podziękowań. Przy odsłuchu nastawionym wyłącznie na piosenki łatwo uznać ten materiał za przeszkodę, chociaż bez niego zgubilibyśmy ważną część charakteru wieczoru. Młynarski potrafi przechodzić od anegdoty do celnej uwagi o muzyce, a potem rozbroić własną powagę dowcipem. Czasem przeciąga ceremoniał; nikt nie musi udawać, że przedstawianie gości ma po latach niezmiennie tę samą wartość co śpiew i improwizacja.
Wsiadaj do pociągu mogłoby zakończyć koncert: powraca Strayhornowski temat z otwarcia, wchodzą kolejne głosy, tekst o Conoverze i krótkich falach ustępuje miejsca wspólnemu swingowaniu i scatowym odpowiedziom. Taka klamra byłaby elegancka, zapewne nawet zbyt elegancka jak na Młynarskiego. Po oklaskach otrzymujemy bowiem wręczanie kwiatów, przemówienie z okazji nadchodzących sześćdziesiątych urodzin oraz wyznanie autora, który tłumaczy swoją słabość do Ellingtona. Dopiero wtedy zapowiada przygotowany wcześniej bis. Ten szczegół ma znaczenie: finał jest świadomie zorganizowany, choć pełen koncertowego rozgardiaszu.
Tęsknij za mną (Love You Madly) w aranżacji Majewskiego ma ten rodzaj pogodnej bezczelności, który pozwala z piosenki o rozłące zrobić wspólne świętowanie. Powtarzany chóralnie refren nadaje numerowi taneczny rozpęd, po czym śpiewacy ustępują miejsca solistom. Jaremko rozwija saksofonową wypowiedź, Majewski odpowiada trąbką, Jagodziński przejmuje inicjatywę przy fortepianie; w tle kontrabas i perkusja pilnują swingu, więc kolejne wejścia nie rozbijają formy. Młynarski wywołuje nazwiska muzyków, oni grają dalej, a słowa „tęsknij za mną” stopniowo zmieniają się w rytmiczny refren, którego nikt specjalnie nie chce kończyć. I bardzo dobrze. Po wszystkich jubileuszowych uprzejmościach muzycy nareszcie mogą pozwolić sobie na drobne przeciągnięcie pożegnania.
Michał Mielnik z Radia Gdańsk zarejestrował koncert wraz z reakcjami sali i naturalną nierównością scenicznego zdarzenia. Brzmienie nie ma orkiestrowego rozmachu, ale nie zamazuje dialogu między solistami a sekcją rytmiczną. Nowa edycja nie daje przy tym podstaw do opowieści o rzekomo przełomowym remasteringu; dokumentacja potwierdza wznowienie nagrania, bez osobnej informacji o takim zabiegu w 2026 roku. Jest to zapis z epoki, nie produkt udający nagranie wczorajsze.
Album wybiera z wielkiego dorobku Ellingtona głównie jego przystępniejsze, piosenkowe oblicze. Nie szuka radykalnych rozwiązań, które mogłyby wywrócić standardy na drugą stronę; w kilku miejscach zadowala się bardzo dobrym, lecz przewidywalnym jazzowym rzemiosłem. A jednak zamysł Młynarskiego ma odwagę, której nie zawsze starcza samym aranżacjom. Pozwolił dobrze znanym melodiom opowiedzieć o radiu Conovera, Tyrmandzie i pokoleniu, dla którego swing oznaczał kawałek wolności. Tam zaś, gdzie przejmują inicjatywę Bem, Uryga czy instrumentaliści Jaremki, słychać, że słowo znalazło właściwych partnerów. W finale nikt już nie sprawdza, czy akcent pada na odpowiednią sylabę. Zespół po prostu gra i nie zamierza się żegnać.




