Dwie gitary, pięćdziesiąt lat przyjaźni i kłopot z emocjami
Przyznaję, zdarzył mi się podczas słuchania „The Sea of Emotion” epizod niemal spirytystyczny. Gdzieś przed siódmym utworem zacząłem się zastanawiać, czy Joe Satriani i Steve Vai, dysponując całym arsenałem gitarowego krasomówstwa, nie mogliby wreszcie zaprosić do mikrofonu człowieka z krwi, kości i przepony. Choćby Glenna Hughesa. Pomyślałem o Black Country Communion, o głosie, który potrafi przywołać całą historię hard rocka bez konieczności urządzania konkursu na liczbę nut w takcie. Chwilę później rozpoczęło się I Wanna Play My Guitar. Śpiewał Glenn Hughes. Trafienie? Owszem, chociaż gdybym posiadał podobny dar w sprawach finansowych, prawdopodobnie nie zajmowałbym się recenzowaniem płyt.
Ta drobna przygoda tłumaczy jednak moje zasadnicze zastrzeżenie wobec pierwszego wspólnego albumu Satrianiego i Vaia. Przez większą część tych niespełna pięćdziesięciu minut nie brakuje tu absolutnie niczego, co można kupić doświadczeniem, talentem i techniczną dyscypliną. Gitary mają potęgę, szczegół i przestrzeń, sekcja rytmiczna nie zostaje zepchnięta do roli metronomu z mięśniami, aranżacje obfitują w instrumentalne odpowiedzi, harmoniczne ozdobniki i zmiany nastroju. Muzyka jest dynamiczna, chwilami wręcz rozbrajająco radosna. A mimo to łatwiej zapamiętać, jak imponująco została zagrana, niż co właściwie zagrano. Wybitna sprawność wcale nie musi dawać równie wybitnej kompozycji.
Nauczyciel i uczeń. Obaj od dawna bez indeksu
Historia zaczyna się w 1973 roku na Long Island, kiedy trzynastoletni Steve pobierał lekcje u siedemnastoletniego Joego. Później były równoległe kariery, wspólne występy i koncertowa instytucja G3. Na scenie ten układ funkcjonował znakomicie: każdy dysponował własnym repertuarem i własną dramaturgią, a finałowa konfrontacja gitarzystów przynosiła coś na kształt sportowego święta improwizacji. Widz chciał właśnie popisów, wzajemnego prowokowania się, napięcia płynącego z obserwowania ludzi, którzy potrafią z instrumentem zrobić rzeczy trudne do wytłumaczenia ortopedzie. W studiu ta umowa przestaje obowiązywać. Solówka, która na koncercie wywołuje owację, na płycie musi jeszcze wiedzieć, po co istnieje i dokąd prowadzi utwór.
W Mayhem dostajemy rozpędzony rockowy riff Satrianiego i gitarowy dialog, w którym Vai dokłada swoje linie do jego partii. Utwór działa energią i natychmiast rozpoznawalną artykulacją obu bohaterów: Joe formułuje frazy z instynktem autora melodii, Steve rozciąga ich kontury, lubi przestrzeń, niespodziewaną barwę, szeroki gest. Trudno odmówić temu frajdy. Rzecz w tym, że nakładanie coraz efektowniejszych wypowiedzi nie zawsze oznacza rozwój muzycznej myśli. Kiedy po wyłożeniu tematu spodziewam się wymiany gitarowych argumentów i wspólnego spiętrzenia, sam kunszt ich wygłaszania nie unieważnia przewidywalności konstrukcji.
Bronco Freight Train daje zresztą ciekawszy przykład współpracy, niż sugerowałaby wizja dwóch solistów ustawionych obok siebie. Vai przyniósł pomysł, do którego nie był do końca przekonany, a Satriani przebudował znaczną część materiału, zachowując jego zasadniczy charakter. To fakt opisany w rozmowie obu gitarzystów dla „Premier Guitar”. Podobna wymiana nie jest kosmetyką; dotyczy samego szkieletu utworu. Ich muzyczna przyjaźń ma więc również wymiar twórczy. Szkoda tylko, że rezultaty tej współautorskiej obróbki nie zawsze rozbijają nawyki kompozycyjne, które znamy z ich wcześniejszych katalogów.
Nie upierałbym się też, że mamy do czynienia z dwoma gitarami mówiącymi jednym językiem. W Old Sins Have Long Shadows Satriani opiera cięższy, bardziej filmowy zamysł na pulsie inspirowanym grą Buddy’ego Milesa w hendriksowskim Machine Gun. Z kolei Zoot Suit Riot wychodzi od osobliwego, swingującego pomysłu Vaia i korzysta z partii klawiszowych Mike’a Keneally’ego; autorzy posunęli się tam nawet do odwrócenia melodii pierwszej zwrotki na potrzeby drugiej. Są tu zatem decyzje bardziej pomysłowe niż zwykłe wydłużanie solówek. Utwory nie zlewają się w jedną masę, a rozmaitość pulsu — od hardrockowego napędu po bardziej sprężyste, synkopowane konstrukcje — pomaga uniknąć monotonnego gitarowego maratonu. Mój problem leży nie w braku wydarzeń, lecz w tym, że stosunkowo niewiele z nich prowadzi do szczególnie pamiętnego rezultatu.
Mnóstwo fraz, niewiele tematów
Najbardziej pouczające okazuje się The Feeling I Know. Zaczęło się od pomysłu harmonicznego, który Vai zarejestrował telefonem, natomiast Satriani rozwinął go w bardziej melodyjnym kierunku. Steve opisywał ten rezultat jako nawiązujący do samby i lidyjskiej kolorystyki. W tym jednym utworze spotykają się ich instynkty: zamiłowanie Vaia do rozpostartego brzmienia i potrzeba nadawania muzyce śpiewnego kształtu przez Satrianiego. Otrzymujemy kompozycję, w której linie gitarowe mają miejsce, by oddychać. A jednak właśnie przy takiej muzyce powraca mi pytanie o granicę między melodyjnością i zapamiętywalnością. Można zaproponować mnóstwo pięknych fraz, nie stworzywszy tematu, do którego słuchacz będzie chciał wracać. Gitarowe ozdobniki rozrastają się wówczas szybciej niż emocjonalne znaczenie melodii. Każdy ma coś do dopowiedzenia; mało kto potrafi skończyć rozmowę we właściwym momencie.
Żeby jednak nie zamknąć panów w gablocie z napisem „wirtuozi skazani na własny styl”, trzeba wspomnieć Dancing. To instrumentalna reinterpretacja kompozycji Paola Conte, obdarzona inną rytmiczną swobodą niż otwierające płytę rockowe numery. Vai przygotował początkowo gęstą aranżację gitar imitujących sekcję dętą. Producent Eric Caudieux kazał znaczną część tych partii usunąć. Paradoksalnie właśnie ten szczegół z procesu nagrań podsuwa lekarstwo na niektóre bolączki albumu: czasem odwaga twórcza polega na rezygnacji z pomysłu, który bez trudu dałoby się wykonać. Wirtuozeria zaczyna naprawdę pracować dla kompozycji wtedy, gdy potrafi sobie czegoś odmówić. Warto przypomnieć, że obaj bohaterowie nagrywali większość gitar z wykorzystaniem cyfrowych symulacji wzmacniaczy. Brzmienie jest tu projektowane z wielką precyzją; nie słychać żadnego obowiązku, by utożsamiać tę precyzję z artystyczną powściągliwością.
Glenn Hughes i podejrzanie atrakcyjna alternatywa
Wracam do I Wanna Play My Guitar, bo nie jest to jedynie miły gościnny występ. Hughes zmienia układ sił. Nagle gitara nie może w każdym fragmencie pełnić funkcji śpiewającego protagonisty: musi ustąpić miejsca frazie wokalnej, wzmocnić riff, odpowiedzieć na głos albo przygotować wejście solowe. Z Marco Mendozą na basie i Kennym Aronoffem za perkusją utwór zyskuje ciężar pełnoprawnej hardrockowej piosenki. Sama obecność wokalisty nie gwarantuje lepszej melodii, rzecz jasna, ale wprowadza hierarchię, której inne fragmenty albumu czasami unikają. Hughes śpiewa z charakterystyczną siłą i elastycznością, a gitary — wbrew ewentualnym obawom miłośników ich absolutnej dominacji — niczego na tym nie tracą.
Wyobraźnia od razu podsuwa mi scenariusz alternatywny. Glenn Hughes na większej liczbie utworów, Derek Sherinian przy klawiszach, satrianowskie tematy, vaiowskie aranżacyjne ekstrawagancje i sekcja rytmiczna zdolna pomieścić to wszystko bez składania wniosku o zwiększenie powierzchni studia. Wiem, brzmi to trochę jak zamawianie własnej supergrupy z katalogu części zamiennych. Ale skojarzenie z Black Country Communion nie jest przypadkowe — pisaliśmy o tym zespole na LMF już przy podsumowaniu 2016 roku. Sherinian mógłby w takim układzie zaproponować gitarzystom realnego partnera harmonicznego, a nie tylko dodatkowe wypełnienie tła. Byłby to jednak zupełnie inny album. Można żałować, że go nie nagrano, ale nie wypada odejmować punktów istniejącej płycie za to, że nie spełnia prywatnego zamówienia krytyka.
Właśnie tutaj przydaje się porównanie z dokonaniami solowymi. Vai na Passion and Warfare, a później na Real Illusions: Reflections i The Story of Light, potrafił podporządkować gitarową technikę rozleglejszej, osobistej wyobraźni. Ta ostatnia płyta kontynuowała wręcz zaplanowaną narrację rozpoczętą na „Real Illusions”. Satriani bywa bardziej bezpośredni: lubi, gdy gitara przejmuje rolę wokalisty, a temat działa niemal jak refren. Nie znaczy to, że jest pozbawiony koncepcyjnych ambicji. Elektroniczne Engines of Creation i fabularnie pomyślane Shockwave Supernova skutecznie psują takie uproszczenie. Sam Vai, wspominając dawne nagrania Satrianiego z zespołem Squares, zwracał uwagę na jego popowy instynkt. Różnica polega więc na odmiennych metodach organizowania muzyki. Słuchając SatchVai, mam wrażenie, że ich współpraca częściej uzgadnia te metody, niż wyprowadza z ich starcia nieznaną wcześniej jakość.
Trzy części morza, jedna taśma z 1973 roku
Na finał zostaje najambitniejszy fragment wydawnictwa: The Sea of Emotion podzielone na trzy części, razem zajmujące niemal osiemnaście minut. Tytuł nie jest przypadkową poetycką dekoracją. Nawiązuje do miejsca przy szkole w Carle Place, gdzie młodzi Satriani i Vai rozmawiali o przyszłości. Druga część suity wprowadza delikatną gitarę akustyczną o nylonowych strunach, zaś trzecia rozpoczyna się autentycznym fragmentem nagrania z ich lekcji w 1973 roku. Na starej taśmie obaj byli jeszcze chłopakami poszukującymi własnego brzmienia; po półwieczu rozwinęli tamten szkic w pełnoprawny utwór. Co znamienne, nie potrafią dziś z całą pewnością rozstrzygnąć, który grał którą partię. Szczegóły tej niezwykłej historii można znaleźć także w oficjalnej dokumentacji wydawnictwa.
Jako zapis przyjaźni jest to gest piękny, niemal bezwstydnie sentymentalny. Mam jednak kłopot z uznaniem samej biografii za spoiwo kilkunastu minut muzyki. Pierwsza część funkcjonowała przecież jako singiel już w 2024 roku; pozostałe dobudowywano w miarę rozwoju projektu. W kolejnych odsłonach zmieniają się faktura, instrumentarium i ciężar, lecz nie znajduję tu równie przekonującej, rozpoznawalnej opowieści motywicznej, która uzasadniałaby konieczność właśnie takiego trzyczęściowego podziału. Nie wymagam fabuły przedstawionej dźwięk po dźwięku ani powrotu tematu z fanfarami. Chciałbym tylko, żeby kulminacja wynikała także z muzycznych zdarzeń, a nie wyłącznie ze wzruszającej wiedzy, co zachowało się na magnetofonowej szpuli. To świetny materiał na finał koncertu, podczas którego dwaj dawni koledzy stają przed publicznością. W albumowym zamknięciu oczekiwania są odrobinę inne.
W 2020 roku, przy okazji „Terminal Velocity” Johna Petrucciego, wracał na naszych łamach problem instrumentalnego rocka, w którym łatwość generowania efektownych fraz zaczyna wyprzedzać pomysł na całe dzieło. SatchVai to rzecz zdecydowanie bardziej różnorodna, dojrzalsza w relacji między muzykami i lepiej zorganizowana brzmieniowo. Nie zamierzam stawiać obu płyt na jednej półce. Ale zasadnicze pytanie przetrwało: ile z popisów zostaje, kiedy opadnie zachwyt nad ich wykonaniem?
Nie sposób odmówić Satrianiemu i Vaiowi wspaniałej kondycji, muzycznego porozumienia i odwagi, by po ponad pięćdziesięciu latach naprawdę dopuścić się wzajemnie do swoich kompozycji. Ich album ma urok, humor, ciężar, chwilami zaskakująco lekką rytmikę, a wykonawczy pułap pozostaje dla większości gitarowego świata poza zasięgiem. Rozumiem też, dlaczego dla samych twórców ta płyta jest ważna emocjonalnie. Tyle że prywatnego wzruszenia nie da się zapisać w nutach samą dedykacją, podobnie jak nie można wymusić go setnym perfekcyjnym trylem. „The Sea of Emotion” jest znakomitym świadectwem tego, jak dobrze ci dwaj potrafią grać razem. Mniej przekonującym dowodem na to, że mają nam razem do opowiedzenia coś, czego jeszcze nie słyszeliśmy. I właśnie dlatego po tych niemal pięćdziesięciu minutach bardziej niż kolejnego gitarowego fajerwerku chciałbym usłyszeć moment, w którym obaj po prostu pozwolą melodii zostać ze mną na dłużej.
