11 listopada 2026 roku, dokładnie w dziesiątą rocznicę działalności polskiej wytwórni 1000HZ Records, premierę ma „Tonga Boys vs Artificial Intelligence” – nowy album zespołu Tonga Boys z Mzuzu w Malawi. Tytuł zapowiada starcie ze sztuczną inteligencją, ale sprawa jest bardziej przewrotna: według wydawcy AI wykorzystano wyłącznie przy tworzeniu okładki. Muzykę przygotowali ludzie, którym do osiągnięcia odpowiedniej intensywności od dawna wystarczają bębny, głosy i przedmioty niezaprojektowane pierwotnie z myślą o występach scenicznych. Nowa płyta przynosi również elektronikę, absurdalny humor i wiadomość, której fani grupy raczej nie chcieliby usłyszeć. Może to być jej ostatni album.
O Tonga Boys trudno opowiadać, korzystając z tradycyjnych gatunkowych etykietek. Afropunk? Owszem, chociaż niekoniecznie taki, jaki wyobraża sobie słuchacz wychowany na zachodnim punk rocku. Muzyka rytualna? Też, ale bez udawania, że między obrzędową tradycją a współczesną codziennością Malawi stoi nieprzekraczalna granica. Zespół swobodnie korzysta z obu światów, nie przejmując się szczególnie tym, czy europejski katalog muzyczny przygotował dla nich odpowiednią rubrykę.
Komputer w tytule, człowiek za bębnem
Na „Tonga Boys vs Artificial Intelligence” grupa poszerzyła swoje instrumentarium. Do głównego bębna obsługiwanego przez Solomona Njikho dodano moduł brzmieniowy, dzięki któremu rytmiczny fundament otrzymał elektroniczne rozwinięcie. Producentom zależało również na wykorzystaniu dubowych przestrzeni i noise’owych faktur.
Ważne jest tu rozróżnienie między elektroniką a generowaniem muzyki przez sztuczną inteligencję. Jak podkreśla 1000HZ Records, żaden element dźwiękowy albumu nie został wygenerowany przez AI. Technologię generatywną zastosowano natomiast w oprawie graficznej zaprojektowanej przez Wojciecha Kucharczyka. Deklaracja wydawcy stanowi część przewrotnego konceptu całego przedsięwzięcia.
Muzycy nie próbują przy tym demonstrować, że tradycyjne instrumenty są szlachetniejsze od współczesnych. W ich działalności elektronika od dawna funkcjonuje jako narzędzie poszerzające możliwości wykonawcze, a nie konkurent człowieka.
To podejście ma zresztą swoją historię. W rozmowie z Piotrem Cichockim opublikowanej przez Nowamuzyka.pl w 2018 roku producent wspominał pierwsze nagrania Tonga Boys, podczas których muzycy korzystali z plastikowych i metalowych wiader, grzechotek wykonanych z puszek oraz prowizorycznych instrumentów strunowych. W jednym z utworów rolę dodatkowego instrumentu perkusyjnego pełniło nawet ostrze siekiery.
Dzisiaj do podobnej pomysłowości dołączył moduł elektroniczny. Technologia się zmieniła, ale zasada wykorzystania dostępnych środków pozostała.
Mzuzu: między rytuałem, dancehallem i stadionową przyśpiewką
Nowy materiał czerpie z codzienności północnego Malawi. Muzycy sięgają między innymi po rytmy malipenga, muzykę ceremonialną związaną z vimbuza, dancehall, pieśni religijne oraz przyśpiewki stadionowe. W tych zestawieniach nie chodzi wyłącznie o stylistyczną różnorodność. Każdy z przywołanych elementów pełni określoną funkcję w życiu miejscowych społeczności.
Warto zatrzymać się przy vimbuza. To tradycja uzdrawiającego tańca ludu Tumbuka, oparta na bębnach, śpiewie i transie. W 2008 roku została wpisana na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Jej historia sięga XIX wieku i obejmuje również okres kolonialny, kiedy praktyki te spotykały się z próbami ograniczania.
Tonga Boys nie odtwarzają jednak muzealnej wersji miejscowej tradycji. Według materiałów wydawcy w nowych kompozycjach spotykają się religijne odniesienia, taneczna energia, codzienne konflikty i przekonania związane z duchami czy magią. Tematyka utworów wyrasta przede wszystkim z doświadczeń gorzej sytuowanych mieszkańców Mzuzu.
W ten sposób grupa tworzy muzykę zakorzenioną w konkretnym miejscu, ale otwartą na zmiany jego kultury. Własne zwyczaje, współczesne środki produkcji i humor mogą tu funkcjonować obok siebie bez konieczności rozstrzygania, który element jest bardziej autentyczny.
Album czy słuchowisko? Zależy, którą wersję wybierzesz
„Tonga Boys vs Artificial Intelligence” przygotowano w dwóch nieco odmiennych odsłonach. Wydanie winylowe zawiera dziesięć utworów, podczas gdy wersja cyfrowa obejmuje siedemnaście ścieżek. Różnica wynika z rozbudowania programu cyfrowego o sześć części cyklu Faith and Courage oraz dodatkowe nagranie Maria Ndi Computer.
W materiałach promocyjnych wydawca wyjaśnia, że cyfrową wersję albumu uzupełnia słuchowisko radiowe, będące kolejnym po „New Roads” przedsięwzięciem tego rodzaju w dorobku zespołu. Jego pomysł opiera się na parodii popularnych afrykańskich seriali nigeryjskich, w których rodzinne konflikty, pieniądze, zazdrość i świat duchów bywają ze sobą ściśle powiązane.
Album przestaje wówczas funkcjonować wyłącznie jako zbiór piosenek. Poszczególne części słuchowiska wchodzą pomiędzy kompozycje muzyczne, tworząc dodatkowy poziom narracji.
W dziesięcioutworowym programie winylowym znalazły się między innymi Mkazi Wanga, Moto, Friday, Chijungo, Zaninge Kwa Yehova oraz zamykające wydanie Kokoriko.
Nagrania powstawały w latach 2019–2026 w Mzuzu, Katuli i Warszawie. Album jest dostępny na oficjalnym Bandcampie Tonga Boys, natomiast wydanie winylowe można znaleźć w katalogu elasticStage.
Dziesięć lat 1000HZ i możliwe pożegnanie Tonga Boys
Data premiery nie jest przypadkowa. 11 listopada 2016 roku polska wytwórnia 1000HZ rozpoczęła działalność albumem „isnot” zespołu Owls Are Not. W kolejnych latach jej katalog rozrastał się o nagrania artystów z Malawi, Tanzanii, Indonezji oraz Polski.
Przez dekadę label zgromadził 28 albumów i cztery single, rozwijając działalność opartą na współpracy muzyków, producentów i badaczy zainteresowanych spotkaniem lokalnych tradycji z eksperymentalnymi technikami nagrywania.
Jednym z tegorocznych wydawnictw związanych z 1000HZ jest „Caraka Handayapati. Wayang from Central Java”, przygotowane przez Kasatriyan Javanese Art Community i Warsaw Gamelan Group. Na łamach Laboratorium Muzycznych Fuzji poświęciliśmy mu obszerną recenzję dotyczącą tradycji jawajskiego gamelanu, teatru cieni i współczesnych sposobów przekazywania dziedzictwa muzycznego.
Jubileuszowa premiera Tonga Boys ma jednak również mniej radosny kontekst. Jak informuje wydawca na oficjalnej stronie albumu, po zakończeniu nagrań Albert Manda wyjechał do Tanzanii, a Peter Kaunda przeniósł się do stolicy Malawi. Rozproszenie muzyków stawia dalszą działalność zespołu pod znakiem zapytania.
Nie ogłoszono formalnego rozwiązania grupy, dlatego mówienie o definitywnym pożegnaniu byłoby przedwczesne. Istnieje jednak realna możliwość, że „Tonga Boys vs Artificial Intelligence” pozostanie ostatnim albumem nagranym przez ten skład.
W dziesiątą rocznicę działalności 1000HZ Records dostajemy więc płytę, która przypomina o jednej z podstawowych zasad przyświecających wytwórni: muzyka rodzi się z relacji pomiędzy ludźmi, ich otoczeniem i wykorzystywanymi narzędziami. AI otrzymała tutaj zadanie przygotowania grafiki. Całą resztę, łącznie z nieprzewidywalnością ludzkich losów, muzycy zostawili sobie.
