i shin den shin
i shin den shin

Luca Calabrese – I Shin Den Shin

Bez tłumacza

Luca Calabrese leży na stole operacyjnym i obserwuje własne serce. Przynajmniej tak zapamiętał to, co wydarzyło się pod wpływem znieczulenia. Przed oczami ma trójwymiarową mapę, na której fioletowe obszary rozrastają się, pochłaniając kolejne fragmenty obrazu. Potem sam staje się częścią gigantycznej, uporządkowanej konstrukcji złożonej z setek identycznych istot. Nie ma już ciała, za to zachowuje świadomość. Akceptuje ten stan z zaskakującym spokojem. Dopiero wspomnienie żony Lucii wywołuje pragnienie powrotu. Pojawia się też myśl o Markusie Reuterze, któremu koniecznie musi o wszystkim opowiedzieć. Może z tego doświadczenia narodzi się kolejna muzyczna koncepcja?

Po przebudzeniu próbuje podzielić się przeżyciami z anestezjolożką. Jest podekscytowany, powtarza, że to było jak film. Słyszy, że opowie jej później. Tyle że owego „później” już nie będzie. Lekarka odchodzi, a Calabrese zostaje z historią, którą czym prędzej zapisuje, żeby nie utracić jej szczegółów. Ten niezwykły epizod muzyk przedstawił w osobistej relacji opublikowanej na Feelin’ Blue. Nie traktuję go jako dowodu na istnienie świadomości poza ciałem. Jest natomiast fascynującym świadectwem tego, jak człowiek próbuje nadać sens doświadczeniu, dla którego zwyczajnie brakuje mu słów.

Właśnie tutaj zaczyna się historia „I Shin Den Shin”. I przyznam, że jej punkt wyjścia jest znacznie bardziej przekonujący niż zwyczajowe opowieści o muzycznej transcendencji. Calabrese ma coś do przekazania. Problem w tym, że tradycyjna rozmowa najwyraźniej nie wystarcza.

Cztery znaki, a za nimi całkiem poważny problem

Tytuł nie został wybrany wyłącznie dla atrakcyjnego, dalekowschodniego brzmienia. 以心伝心, czyli japońskie ishin-denshin, oznacza porozumienie dokonujące się bez słów, intuicyjne przekazanie myśli lub uczuć z jednego umysłu do drugiego. To czteroznakowe wyrażenie, należące do japońskich yojijukugo, wywodzi się z chińskiej tradycji buddyjskiej. W tradycyjnym piśmie chińskim przyjmuje postać 以心傳心, a we współczesnym uproszczonym – 以心传心. Oznacza w zasadzie to samo, choć odczytywane jest inaczej.

Rozłóżmy je na części. 以 wskazuje na działanie za pomocą czegoś, 心 oznacza serce lub umysł, 伝 – przekazywanie, a ostatnie 心 ponownie przywołuje serce. W dawnym rozumieniu słowa te dotyczyły przede wszystkim przekazania duchowego poznania od mistrza do ucznia. Tradycja zen wiąże je z opowieścią o Buddzie, który bez słowa uniósł kwiat przed zgromadzonymi. Jedynie Mahākāśyapa miał odpowiedzieć uśmiechem, pojmując sens gestu. Jest to buddyjska opowieść dydaktyczna, a jej znaczenie oraz historyczne użycie wyrażenia dokumentują między innymi japońskie słowniki Kotobank.

Na albumie Calabresego ów kwiat zastępuje improwizacja. Tylko że tutaj nie ma jednego mistrza i czterech uczniów. Są muzycy o imponujących doświadczeniach, wyrazistych osobowościach i technicznych możliwościach pozwalających z łatwością zdominować praktycznie dowolny fragment nagrania. Wspólne granie wymaga więc od nich czegoś trudniejszego od popisu: umiejętności rozpoznania, kiedy własny instrument powinien ustąpić miejsca pozostałym.

W tym sensie filozoficzny tytuł stanowi również deklarację artystyczną, którą można sprawdzić. Muzyczne porozumienie bywa przecież bardzo wygodnym hasłem. Dopóki wszyscy grają zgodnie, nikt nie zadaje niewygodnych pytań. Kiedy jednak pięciu instrumentalistów rezygnuje z tradycyjnej sekcji rytmicznej i oddaje się długim improwizacjom, każde nieporozumienie może kosztować kilka dobrych minut. Na „I Shin Den Shin” podobnych strat nie ma wiele, chociaż cierpliwość słuchacza zostaje poddana dość solidnej próbie.

Cztery gitary i ani jednego konkursu na najdłuższą solówkę

Obsada tego albumu wygląda jak zapowiedź gitarowego oblężenia. Obok trąbki kieszonkowej Calabresego pojawiają się Nguyên Lê i Mark Wingfield na gitarach elektrycznych oraz Markus Reuter i Alexander Dowerk na Touch Guitars. Cztery instrumenty strunowe, żadnego perkusisty, żadnego klasycznie funkcjonującego basisty. Gdyby muzycy postanowili walczyć o uwagę, rezultat mógłby skutecznie odstraszyć nawet wyjątkowo wytrzymałych miłośników fusion.

Tymczasem gitarowe ego zostaje tu wyraźnie poskromione. Reuter i Dowerk, wykorzystując możliwości Touch Guitars, uczestniczą w tworzeniu rozległych faktur, w których trudno doszukiwać się tradycyjnego podziału na gitarę prowadzącą i akompaniującą. Partie Wingfielda i Nguyêna Lê współtworzą tę samą wielowarstwową tkankę. Zamiast eksponować indywidualne umiejętności, muzycy pracują na rzecz zbiorowego brzmienia. Gitara staje się raz źródłem harmonicznego napięcia, innym razem rozciągniętej barwy, drobnego impulsu albo dźwięku, którego instrumentalnego pochodzenia nie da się od razu rozpoznać.

Ta powściągliwość ma swoją wagę również w kontekście dyskografii Reutera, choćby jego udziału w „Owari” Stick Men. Wystarczy przypomnieć bardziej żywiołowe oblicze jego tria TRUCE, o którego albumie „TRUCE <3” pisaliśmy na LMF. Ten sam muzyk potrafi budować ekspresję na wyraźnym pulsie i gwałtownej intensyfikacji. Tutaj wybiera zupełnie inną dyscyplinę. Trzeba jednak pamiętać, że odpowiada również za produkcję, aranżację i orkiestrację „I Shin Den Shin”. Nie sposób więc całej spójności albumu przypisać wyłącznie spontanicznemu porozumieniu podczas sesji.

Osobliwością pozostaje sposób funkcjonowania trąbki Calabresego. Jej łagodna, chwilami niemal flugelhornowa barwa pozwala mu prowadzić frazy bez nadmiernej ekspansji. Nawet bardziej dysonansowe gitarowe współbrzmienia nie muszą prowokować instrumentalnego przeciągania liny. Można tu przywołać Jona Hassella i tę stronę dorobku Milesa Davisa, w której pojedynczy dźwięk zaczyna znaczyć więcej dzięki otaczającej go fakturze. O znaczeniu podobnych rozwiązań w jazzie szerzej pisaliśmy w artykule „Miles Davis czy John Coltrane? Dwie strategie wolności w jazzie”.

Calabrese ma zresztą własną drogę do takiego grania. Przeszedł przez big-bandy, mainstream, free jazz, współpracował z Isildurs Bane, Davidem Tornem i Richardem Barbierim. Tego ostatniego wskazywał jako muzyka, od którego wiele nauczył się o ciszy i pokorze wobec dźwięku. Z Reuterem zna się od 2006 roku. To ważny szczegół, ponieważ za zespołową intuicją stoi również wieloletnia znajomość muzycznych charakterów. Trudno wymagać takiego porozumienia od pięciu przypadkowych instrumentalistów, którzy dopiero co przedstawili się sobie przed rozpoczęciem nagrania.

Od rozpadu do czystego umysłu

Dissolution otwiera album czternastoma i pół minutami powoli rozwijanej, ambientowo-jazzowej improwizacji. Rozległe gitarowe płaszczyzny, subtelne frazy trąbki i miejscami niepokojące, orientalizujące zabarwienie tworzą utwór, którego dramaturgia opiera się na bardzo stopniowych zmianach. Nie jest przypadkiem, że Calabrese właśnie tej kompozycji przypisuje w swoim autorskim komentarzu odsłonięcie lęków, uczuć i wspomnień. Muzyka nie proponuje uporządkowanej autobiografii, bo też trudno oczekiwać, żeby tak wielowarstwowe doświadczenie dało się sprowadzić do jednego tematu melodycznego. Dobrze sprawdza się natomiast koncepcja współistnienia kilku niezależnych wypowiedzi, których znaczenie wynika z wzajemnych relacji.

Appointment with the Truth kontynuuje tę estetykę, zbliżając się chwilami do powściągliwej, wczesnej elektroniki niemieckiej. Konstrukcja pozostaje bardzo rozciągnięta, z niewielką liczbą wyraźnych zwrotów i silnym naciskiem na utrzymywanie nastroju. W takim sposobie organizacji materiału łatwo dostrzec zarówno artystyczną konsekwencję, jak i niebezpieczeństwo. Trudno przecież przez jedenaście minut budować napięcie samą sugestią, że zaraz wydarzy się coś istotnego. Na szczęście porozumienie instrumentów pozostaje ciekawsze od samego oczekiwania na zmianę.

W A New Reality szczególnego znaczenia nabierają najdrobniejsze zdarzenia. Bardzo oszczędne otwarcie i stopniowe pojawianie się eksperymentalnych, chwilami perkusyjnie brzmiących impulsów nadają kompozycji bardziej niejednoznaczny charakter. Przy niewielkiej głośności część detali może umykać uwadze. Zjawisko to ma znaczenie większe niż sama sugestia odsłuchu słuchawkowego. Skoro kompozycja operuje tak dyskretnym materiałem, dramaturgia zależy od proporcji pomiędzy tłem a pojedynczymi sygnałami. Nie ma tu perkusisty wyznaczającego wyraźny przebieg formy, więc porządek muzyczny kształtuje się przez zagęszczenie faktur i pojawianie się nowych elementów brzmienia.

Najbardziej osobliwy pozostaje Pure Mind (without a body). Jego niesamowity, lekko psychodeliczny charakter ciekawie współgra z opowieścią Calabresego o świadomości pozbawionej ciała. W opisach tej kompozycji pojawiają się nisko rezonujące struktury, subtelne wyższe dźwięki i niemal odrealniona artykulacja trąbki. Nie trzeba dopisywać do nich szczegółowego programu, aby zauważyć, jak dobrze takie zestawienie pasuje do tytułu. Równocześnie w muzyce pozostaje pewien chłód, którego autobiograficzna relacja artysty wcale nie sugeruje tak jednoznacznie. Calabrese wspomina swoje doświadczenie przede wszystkim jako fascynujące. Brzmieniowy niepokój pozwala spojrzeć na nie z mniej komfortowej perspektywy.

Pod tym względem „I Shin Den Shin” oferuje coś wartościowszego niż kolejną instrumentalną ilustrację duchowego olśnienia. Zapisane przez muzyka doświadczenie ma konkretny przebieg, lecz jego kompozycje pozostają otwarte na odmienne reakcje. Można odbierać je jako kontemplację, można usłyszeć w nich zagubienie, a niektóre fragmenty zwyczajnie potraktować jako fascynującą pracę barwą. Nie należy jednak mylić swobody interpretacji z brakiem wymagań wobec samego materiału muzycznego.

Porozumienie zbyt doskonałe

Heart to Heart jest bodaj najbardziej bezpośrednim muzycznym odniesieniem do tytułowej idei. Rozproszone gitarowe struktury i trąbka działająca chwilami na zasadzie kontrapunktu tworzą wrażenie równoczesnego prowadzenia kilku wypowiedzi. Można się w tym doszukiwać owego legendarnego porozumienia bez słów. Mnie jednak bardziej zajmuje to, że album nie próbuje takiego porozumienia przypieczętować efektownym unisonem albo gwałtowną kulminacją. Byłoby to zresztą dość tanie rozwiązanie. Muzycy przez blisko godzinę uczą się odczytywać wzajemne intencje, po czym nagle mieliby wszyscy odegrać triumfalny finał? Na szczęście nic podobnego się nie wydarza.

Niestety, w drugiej połowie płyty coraz trudniej uznać podobną powściągliwość za wystarczające uzasadnienie długości poszczególnych utworów. Początkowo jednolitość brzmienia zachwyca elegancją. Później zaczyna się podejrzanie często powtarzać. Poszczególne kompozycje różnią się barwami i rozłożeniem akcentów, ale ich podobny charakter osłabia poczucie wyraźnego rozwoju. Można zaakceptować medytacyjną estetykę, a mimo to oczekiwać, że dwunastominutowy utwór będzie miał do zaproponowania coś więcej niż kolejne warianty wcześniej wypracowanych rozwiązań. Calabrese i Reuter chwilami zdają się o tym zapominać.

Najbardziej problematyczne okazuje się finałowe Magnetic Soul, którego autorami są wyłącznie Calabrese i Reuter, podczas gdy pozostałe kompozycje podpisał cały kwintet. To intrygujące rozróżnienie. Można byłoby oczekiwać, że ostatnie osiem i pół minuty wyraźniej zaznaczy przejście od zbiorowej improwizacji do bardziej osobistej wypowiedzi trębacza. Tymczasem utwór pozostaje mocno związany z brzmieniową formułą wcześniejszych części. Calabrese wyjaśnia, że reprezentuje on perspektywę kolejnego doświadczenia, etap następujący po opisanej przemianie. Przyjmuję tę interpretację, ale od samej muzyki oczekiwałbym wyraźniejszego uzasadnienia takiego zamknięcia.

Nie mam problemu z ambientem, który rezygnuje z tradycyjnej dramaturgii. Wymagam jednak, żeby jego długotrwałość pracowała na korzyść kompozycji. Na „I Shin Den Shin” dzieje się tak wielokrotnie, szczególnie kiedy instrumenty potrafią nadać znaczenie niemal niedostrzegalnym zmianom. Słabsze fragmenty pozostają natomiast zbyt blisko wcześniejszych rozwiązań. Z tego powodu płyta jest bardziej przekonująca jako jednolita koncepcja artystyczna niż jako zestaw sześciu równie mocnych utworów.

Historia wreszcie opowiedziana

„I Shin Den Shin” imponuje klasą wykonawczą, subtelnym brzmieniem i dyscypliną muzyków, którzy potrafią podporządkować własne ambicje wspólnemu pomysłowi. Produkcja Reutera nadaje tej współpracy spójny charakter. Calabrese, zamiast demonstrować możliwości trąbki, wykorzystuje ją do prowadzenia oszczędnej, często bardzo sugestywnej narracji. Szkoda tylko, że podobna konsekwencja nie zawsze idzie w parze z równie przekonującym rozwojem kompozycji. Przy niemal siedemdziesięciu minutach materiału daje się to odczuć.

A przecież sam pomysł na album ma w sobie coś naprawdę ujmującego. Człowiek, który podczas znieczulenia doświadczył czegoś dla siebie niewytłumaczalnego, próbuje przekazać innym choćby część tamtych emocji. Pomagają mu muzycy, którzy rozumieją jego język na tyle dobrze, że nie muszą za każdym razem występować na pierwszy plan. Jest w tym sporo odwagi, trochę naiwności i bardzo dużo instrumentalnej kultury. Bywa również, że rozmowa trwa dłużej, niż powinna, a jej uczestnicy tak dobrze rozumieją własne intencje, że zapominają o cierpliwości słuchacza.

Po wybudzeniu z narkozy Calabrese nie znalazł nikogo, kto chciałby wysłuchać jego historii do końca. Na „I Shin Den Shin” znalazł czterech muzyków gotowych odpowiedzieć mu bez słów. Nie wszystkie fragmenty tej rozmowy są równie zajmujące, ale trudno odmówić jej szczerości i artystycznego sensu. Calabrese wreszcie może opowiedzieć wszystko, co chciał. I tym razem nikt mu nie przerywa.

Posłuchaj całego albumu „I Shin Den Shin” na oficjalnym Bandcampie MoonJune Records.

i shin den shin

i shin den shin
Luca Calabrese – I Shin Den Shin
1. Dissolution – 14:34 • 2. Appointment with the Truth – 11:42 • 3. A New Reality – 10:48 • 4. Pure Mind (without a body) – 12:22 • 5. Heart to Heart – 11:08 • 6. Magnetic Soul – 8:30 | Skład: Luca Calabrese – trąbka kieszonkowa (pocket trumpet) • Nguyên Lê – gitara elektryczna • Markus Reuter – Touch Guitar AU8, soundscapes • Mark Wingfield – gitara elektryczna • Alexander Dowerk – Touch Guitar S8 | Miks: Stefano Castagna, Ritmo&Blu Studio, Pozzolengo, Włochy | Mastering: Lee Fletcher | Wytwórnia: MoonJune Records | Premiera: 19 września 2024 (wydanie cyfrowe) | Rok: 2024 | Typ wydawnictwa: instrumentalny album studyjny | Miejsce w dyskografii: pierwszy album solowy Luki Calabresego | Czas: 69:04 | Liczba utworów: 6 | Formaty: CD • 2LP (150 g) • digital • streaming • pliki Hi-Res 24-bit/96 kHz | Numer katalogowy: MJR137 (CD) | Autorzy i produkcja: Luca Calabrese, Markus Reuter, Nguyên Lê, Mark Wingfield i Alexander Dowerk – kompozycje 1–5 • Luca Calabrese i Markus Reuter – kompozycja 6, Magnetic Soul • Markus Reuter – produkcja muzyczna, aranżacja i orkiestracja • Leonardo Pavkovic – produkcja wykonawcza | Nagrania: 5 września 2022 | Studio / miejsce nagrania: La Casamurada, Banyeres del Penedès, Hiszpania | Inżynieria: Jesús Rovira – rejestracja nagrań • Stefano Castagna – postprodukcja i miks | Dodatkowe credits: Eri Kitagawa – kaligrafia japońska (shodō) wykorzystana w oprawie graficznej albumu.
WIZJA ARTYSTYCZNA
7.9
SPÓJNOŚĆ ALBUMU
8.4
BRZMIENIE I PRODUKCJA
8.1
INTERPRETACJA I WYKONANIE
8.2
ARANŻACJE I ŚWIADOMOŚĆ FORMY
6.9
MELODYKA I MOTYWY
5.8
ZAPAMIĘTYWALNOŚĆ
5.1
ODDZIAŁYWANIE EMOCJONALNE
7.2
SIŁA WYRAZU
7
ORYGINALNOŚĆ
6.5
EFEKT POWROTU
5.2
OCENA CZYTELNIKÓW0 Votes
0
6.9
OCENA