Chris Burda o Age of Life i ewolucji — wywiad

W rozmowie z Konradem Puławskim Burda wyjaśnia, jak naukowa chronologia spotyka się ze swobodą kompozytora. Wracamy do poszczególnych utworów, ich kolejności i napięcia między rozkwitem a utratą. Pytamy też o samotną pracę w studiu oraz o to, jak opowiadać o świecie sprzed ludzkiej cywilizacji za pomocą brzmień, które nieuchronnie niosą nasze własne wspomnienia.

Własny projekt i granice opowieści

Chris Burda: To interesujące skojarzenie, zwłaszcza że tytuły rzeczywiście sugerują naturalne przejście między projektami. Nie nazwałbym jednak Age of Life bezpośrednią kontynuacją „Recurring”. Nie zacząłem też tego projektu po prostu dlatego, że miałem pomysły, które przestały pasować do Collapse Under the Empire. To ja zawsze odpowiadałem przede wszystkim za kompozycje, koncepcje i muzyczną wizję Collapse Under the Empire, więc potrzeba tworzenia muzyki wokół szerszych idei nie była dla mnie niczym nowym. Od wielu lat stanowi część mojego podejścia do pracy. W Age of Life chciałem podejść do tego z innej perspektywy i zbudować wokół tej idei zupełnie nowy świat.

Przerwa w działalności twórczej Collapse Under the Empire pozwoliła mi skupić się na tym pomyśle i rozwinąć go w samodzielny projekt. Głównym tematem stała się historia życia na Ziemi, opowiadana poprzez muzyczną podróż obejmującą około 542 milionów lat. Z perspektywy czasu dostrzegam pewne pokrewieństwo tematyczne między Creation a Epoch One. Oba tytuły przywołują ideę początku i zostawiają miejsce na pytania o to, co poprzedza dany moment i co po nim następuje. Nie zaplanowałem ich jednak jako dwóch następujących po sobie rozdziałów tej samej historii.

Dla mnie Age of Life powstało niezależnie, choć naturalnie wyrosło z tych samych doświadczeń twórczych. Różnica dotyczy nie tyle tego, co mogę robić muzycznie, ile ram, w których rozwijam pomysły. W Age of Life mogę rozwijać jedną nadrzędną koncepcję na przestrzeni kilku wydawnictw i pozwolić muzyce podążać tą drogą znacznie dłużej.

Chris Burda: To ważne rozróżnienie. Zdaję sobie sprawę, że życie na Ziemi zaczęło się miliardy lat przed okresem, który obejmuje Age of Life. Te 542 miliony lat nie mają przedstawiać całej historii życia, tylko konkretny rozdział znacznie dłuższej opowieści. Wybrałem tę skalę czasu, ponieważ pozwala przyjrzeć się niezwykłemu ciągowi przemian. Począwszy mniej więcej od kambru, życie różnicowało się w zdumiewający sposób, ekosystemy stawały się coraz bardziej złożone, a historię naszej planety kształtowały kolejne zmiany, wymierania i nowe kierunki rozwoju.

Fascynuje mnie kontrast między ogromnym czasem trwania tych procesów a tym, jak my, ludzie, doświadczamy czasu. Miliony lat wydają się niemal niemożliwe do pojęcia, a przecież są zaledwie fragmentem znacznie rozleglejszej historii ewolucji. Wcześniejszych, w dużej mierze niewidocznych dziejów życia nie uważam więc za nieistotne ani za problem, który musiałem rozwiązać kompozytorsko. Po prostu wykraczają poza zakres tego cyklu. Każda koncepcja potrzebuje pewnych ram, a ja chciałem zacząć w momencie, w którym różnicowanie się życia daje szczególnie bogaty materiał wyjściowy do muzycznej opowieści.

Nie chciałem też, żeby projekt stał się kompletną naukową relacją z historii Ziemi. Chronologia stanowi podstawę, ale muzyka jest artystyczną interpretacją, a nie dosłowną rekonstrukcją wydarzeń. Skupienie się na tym konkretnym okresie pozwala mi badać różne etapy rozwoju i przemian, a jednocześnie zachować odrębną atmosferę i emocjonalny charakter każdej kompozycji. Naukowa chronologia wyznacza kierunek projektu, ale nie dyktuje każdej decyzji muzycznej.

Jak usłyszeć przemianę

Chris Burda: Rozumiem tę interpretację. To interesujące pytanie, ponieważ rozwój muzyczny łatwo może sugerować kierunek albo cel, nawet jeśli sam temat wcale ich nie zakłada. W Epoch One chciałem od początku zbudować poczucie ruchu. Niemal bezkształtna atmosfera mogłaby oddać ideę nieznanego początku, ale puls wydał mi się właściwszy dla otwarcia tej konkretnej podróży. Daje muzyce początkowy punkt odniesienia, od którego może się stopniowo rozrastać.

Nie traktuję jednak tego ruchu jako przedstawienia ewolucji zmierzającej do z góry wyznaczonego celu. Ewolucja nie przebiega według ustalonego planu i z pewnością nie chcę, żeby muzyka sugerowała, że życie nieuchronnie prowadziło do człowieka albo jakiegokolwiek innego punktu docelowego. Rozwój kompozycji wiąże się dla mnie raczej z pojawianiem się możliwości. Prosty pomysł muzyczny może rosnąć, obrastać kolejnymi warstwami i stawać się bardziej złożony bez z góry określonego zakończenia. W tym sensie proces muzyczny odzwierciedla pewne aspekty ewolucji, nie próbując dosłownie odtwarzać jej mechanizmów.

Myślę też, że istotną rolę odgrywa tu odbiór słuchacza. Stopniowe rozrastanie się kompozycji może dawać poczucie postępu albo dotarcia do jakiegoś miejsca, ale nie musi to oznaczać, że muzyka wskazuje, gdzie podróż powinna się skończyć. Epoch One rozpoczyna opowieść albumu, lecz nie ma wyjaśniać celu ewolucji. Zaprasza do śledzenia procesu, którego kierunek i konsekwencje pozostają otwarte. Właśnie to połączenie ruchu, niepewności i przemiany mnie interesuje.

Chris Burda: Szukałem przede wszystkim muzycznego wyrazu ruchu i przemiany, zamiast próbować dosłownie przedstawiać eksplozję kambryjską. Rytmiczna energia Cambrian Pulse wydała mi się naturalnym rozwinięciem podróży po utworze otwierającym. Kambr wiąże się z niezwykłym zróżnicowaniem życia, ale proces ten zachodził w ogromnej skali czasu. Muzyka natomiast rozgrywa się w czasie rzeczywistym. Kilka minut słuchania może pomieścić napięcie, rozrost i zmianę w sposób, którego inaczej nie moglibyśmy doświadczyć bezpośrednio.

W tym sensie każda kompozycja nieuchronnie zagęszcza czas. Nie próbowałem jednak przekładać milionów lat na konkretny schemat rytmiczny ani tworzyć muzycznego odpowiednika procesu opisywanego przez naukę. Rytm jest raczej emocjonalną interpretacją aktywności i narastającej złożoności związanych z tym rozdziałem. Chciałem, żeby utwór działał bardziej bezpośrednio i energicznie, jakby muzyczny krajobraz ożywiał się i stawał coraz mniej przewidywalny. Puls daje poczucie ruchu, a pozostałe warstwy pozwalają kompozycji wyjść poza prosty pomysł rytmiczny.

Ważne jest dla mnie, żeby muzyka zachowała własną tożsamość, zamiast stawać się ilustracją zagadnienia naukowego. Tytuł i koncepcja dają słuchaczowi punkt odniesienia, ale kompozycja powinna bronić się również sama. Ostatecznie interesuje mnie przestrzeń między faktem, od którego wychodzę, a emocjonalnym doświadczeniem. Eksplozja kambryjska stanowi koncepcyjną podstawę utworu, a muzyka pozwala zbliżyć się do idei przemiany bez prób jej dosłownego wyjaśniania czy odtwarzania.

Chris Burda: Pociągała mnie myśl, że złożoność może wyłaniać się z relacji, a nie z jednego, centralnego źródła. Rafa to świat wzajemnych zależności, w którym niezliczone formy życia istnieją w powiązaniu ze sobą. Skłoniło mnie to do zastanowienia, jak mocno przywykliśmy łączyć inteligencję i świadomość z jednostką, jakby zawsze potrzebowały wyraźnie określonego centrum.

Nie twierdziłbym, że utwór próbuje przedstawiać zbiorową świadomość w sensie naukowym. Dla mnie ten tytuł otwiera szersze pytanie: co się dzieje, kiedy przestajemy patrzeć na życie jak na zbiór oddzielnych bytów, a zaczynamy myśleć o połączeniach między nimi? Mogą być równie fascynujące jak same organizmy. Spodobała mi się myśl, że coś o własnej złożoności i tożsamości może wyłonić się z relacji, których niekoniecznie dostrzegamy, gdy przyglądamy się każdemu elementowi z osobna.

Rozkwit i to, co po nim

Chris Burda: Tak, ten związek jest ważną częścią emocjonalnego przebiegu albumu. Rozkwit i katastrofa nie muszą być przeciwieństwami. Świat może stawać się bogatszy, bardziej złożony i pełen życia, nie zyskując przez to odporności na wszystko. Te same systemy, dzięki którym życie rozkwita, mogą być narażone na zmiany i zaburzenia. Nie chciałem przedstawiać ewolucji jako prostej historii nieustannego wzrostu i doskonalenia.

Muzycznie bardziej interesował mnie kontrast między tymi utworami niż budowanie prostego ciągu przyczynowo-skutkowego. Carbon Bloom dociera do przestrzeni, która wydaje się rozległa i niemal triumfalna, podczas gdy The First Collapse kieruje uwagę ku niestabilności. Ich sąsiedztwo zmienia sposób, w jaki można usłyszeć oba nagrania: z perspektywy czasu rozkwit okazuje się bardziej kruchy, a załamanie nie jest już tylko odosobnioną katastrofą w skądinąd triumfalnej opowieści.

To napięcie jest dla mnie jednym z powodów, dla których album wydaje się interesujący. Przemiana nie zawsze oznacza postęp, a to, co przychodzi po okresie rozkwitu, nigdy nie jest zagwarantowane.

Chris Burda: Załamanie postrzegam jako moment, w którym system zaczyna się rozpadać, a relacje, które wcześniej go podtrzymywały, stają się niestabilne. Wymieranie dotyczy innego wymiaru: utraty samego życia i nieobecności pozostającej wtedy, gdy coś nie może już trwać. Te doświadczenia są powiązane, ale nie są tym samym.

To rozróżnienie wpłynęło na emocjonalne podejście do obu kompozycji. Załamanie niesie poczucie zaburzenia i niepewności; wymieranie skupia uwagę na stracie i na tym, czego nie da się odzyskać. Interesowała mnie różnica między pęknięciem a jego konsekwencjami, zamiast traktowania obu utworów jako wariantów tego samego dramatycznego wydarzenia.

Oczywiście w rzeczywistości wymieranie nie zawsze jest procesem powolnym czy cichym. Nie próbowałem ustanawiać uniwersalnej muzycznej reguły określającej, jak takie wydarzenia powinny brzmieć. Chciałem raczej przyjrzeć się odmiennym jakościom emocjonalnym: z jednej strony napięciu, niestabilności i wrażeniu, że coś się rozpada, a z drugiej — bardziej niepokojącej świadomości nieobecności. Czasem to, co znika, może mieć równie wielką siłę wyrazu jak to, co wciąż słychać.

Chris Burda: Dla mnie cisza nie musi oznaczać definitywnego końca. Może znaczyć, że znany nam świat przeminął, pozostawiając przestrzeń, w której z czasem pojawi się coś innego. Może też wynikać z ograniczeń naszej perspektywy: dostrzegamy koniec, ponieważ nie potrafimy już rozpoznać tego, co się dzieje, albo dlatego, że zniknęły znane nam formy.

Właśnie dlatego nie chciałem, żeby After The Silence pozostało puste albo po prostu wygasło w wyczerpaniu. Powrót pełni brzmienia sugeruje, że zakończenie może zawierać możliwość odnowy, nie czyniąc jej jednak nieuchronną ani przewidywalną. Życie nie musi powracać w tej samej formie, a przemiana niekoniecznie oznacza powrót do punktu wyjścia.

Pomysły stojące za „Transformation – Part II” już nabierają kształtu, a album jest planowany na październik 2027 roku. W tym sensie istnieje związek między zakończeniem „Emergence – Part I” a tym, co nastąpi później. Nie chciałem jednak, żeby ostatni utwór służył jedynie jako zapowiedź kolejnej płyty. Musi samodzielnie spełniać rolę zakończenia, a przy tym pozostawiać słuchacza z poczuciem, że szerszy proces jeszcze się nie skończył.

Obraz i kolejność

Chris Burda: Podoba mi się napięcie między tymi dwoma elementami. Natura może wydawać się chaotyczna, niszczycielska i nieprzewidywalna, a jednocześnie podlega procesom i prawidłowościom, które wciąż próbujemy zrozumieć. Formy geometryczne wprowadzają poczucie struktury do krajobrazu sprawiającego początkowo wrażenie niemal nieokiełznanego. Niekoniecznie powiedziałbym, że reprezentują doskonały porządek wpisany w naturę albo po prostu naszą próbę narzucenia jej ładu. Dla mnie pozostawiają tę relację otwartą na interpretację.

Kontrast z muzyką był do pewnego stopnia zamierzony. Nie chciałem, żeby wizualny świat „Emergence – Part I” był wyłącznie mroczny czy niszczycielski, ponieważ album opowiada również o pojawianiu się złożoności, różnorodności i nowych możliwości. W tych procesach jest piękno, nawet jeśli towarzyszą im ogromne zaburzenia i straty.

Interesują mnie obrazy, które nie wyjaśniają wszystkiego od razu. Oprawa buduje atmosferę i stawia pytania, a muzyka podchodzi do tych samych idei od innej strony emocjonalnej. Idealnie byłoby, gdyby żadna nie narzucała sposobu odczytywania drugiej.

Chris Burda: Tak, myślę, że szerszy kontekst nieuchronnie zmienia sposób słuchania poszczególnych utworów. Kiedy poznajesz nagranie osobno, zwykle skupiasz się na jego atmosferze, rozwoju i emocjach, które wywołuje w danym momencie. W obrębie całego albumu staje się ono również częścią większego przebiegu, a to, co następuje później, może zmienić odbiór tego, co było wcześniej.

Pierwsza część „Emergence – Part I” przygląda się rozwojowi coraz bardziej złożonych środowisk i form życia, ale druga połowa przynosi inne spojrzenie na ten proces. Świadomość, że nadchodzą załamanie i wymieranie, sprawia, że wcześniejsze momenty rozrostu wydają się bardziej kruche. To, co początkowo mogło brzmieć jak zamknięty w sobie moment rozwoju, staje się częścią znacznie mniej przewidywalnej historii.

Nie powiedziałbym, że wcześniejsze kompozycje nagle zyskały zupełnie nowe znaczenie albo że musiałem je w całości zinterpretować na nowo. Ich pierwotny charakter pozostał nienaruszony. Kolejność na albumie nadaje im jednak dodatkowy ciężar. To jeden z aspektów tworzenia płyty koncepcyjnej, które szczególnie mnie pociągają: muzyka może pozostać ta sama, a zmieniający się wokół niej kontekst sprawia, że słyszysz w niej coś innego.

Wyobraźnia, kompozycja, samodzielność

Chris Burda: Myślę, że ostatecznie chodzi o to drugie, chociaż nie rozdzielałbym tych rzeczy całkowicie. Możemy badać odległą przeszłość na podstawie dowodów naukowych, ale nie możemy jej bezpośrednio doświadczyć. Każda nasza emocjonalna reakcja na tę przeszłość jest kształtowana przez wyobraźnię, odniesienia kulturowe oraz dźwięki i obrazy, wśród których dorastaliśmy.

Nigdy nie chciałem, żeby muzyka działała jak dosłowna rekonstrukcja prehistorycznego życia. Syntezator ani gitara nie powiedzą nam, jak naprawdę brzmiał kambryjski świat ani jak można było go odczuwać. Zamiast tego korzystam z dostępnego mi języka muzycznego, żeby przyglądać się ideom i emocjom, które wywołuje ta odległa historia. Elektroniczne faktury, powtórzenia i pewne brzmienia kojarzone z wcześniejszymi dekadami należą do mojego muzycznego słownika, więc naturalnie trafiają do projektu.

Podoba mi się również kontrast między ogromnym wiekiem tego, o czym opowiadam, a wyraźnie ludzkimi środkami, po które sięgam. Ta muzyka nie udaje, że potrafi uciec od naszej dzisiejszej perspektywy. Przyznaje, że patrzymy wstecz ze świata, w którym teraz żyjemy, próbując wyobrazić sobie procesy zachodzące w skali dalece przekraczającej nasze życie.

Chris Burda: Koncepcja wyznaczała ramy, ale nigdy nie chciałem, żeby stała się zestawem reguł, którym muzyka musi się podporządkować. Nawet przy jasno określonej narracji samo komponowanie pozostawało intuicyjne. Mogłem zaczynać od konkretnej atmosfery albo pomysłu muzycznego, lecz nie zawsze potrafiłem przewidzieć, dokąd mnie zaprowadzi i czym ostatecznie stanie się utwór.

Jeśli pomysł nie pasował do rozdziału tak dobrze, jak oczekiwałem, najpierw próbowałem zrozumieć dlaczego. Czasem chodziło o aranżację albo strukturę, a czasem muzyka podpowiadała ciekawszy kierunek emocjonalny niż ten, który sobie pierwotnie wyobrażałem. Nie chciałem wtłaczać kompozycji w ustalony wcześniej kształt tylko dlatego, że koncepcja zdawała się tego wymagać.

Jednocześnie koncepcja była ważna, bo pomagała mi podejmować decyzje i nadawała utworom wspólny kontekst. Stanowiła stały punkt odniesienia, a nie coś, co mogłem ignorować za każdym razem, gdy stawało się niewygodne.

Ostatecznie muzyka musiała bronić się sama. Jeśli utwór przekonywał mnie muzycznie, szukałem sposobu, żeby znalazł miejsce w szerszej opowieści. Najwięcej satysfakcji dawały mi momenty, w których koncepcja i kompozycja zaczynały wzajemnie na siebie wpływać, zamiast rywalizować o to, która z nich ma ostatnie słowo.

Chris Burda: Praca nad Age of Life pozwoliła mi inaczej spojrzeć na własny proces twórczy, ale nie dlatego, że nagle zacząłem odpowiadać za muzyczną wizję. W Collapse Under the Empire zawsze byłem głęboko zaangażowany w komponowanie, koncepcje i ogólny kierunek muzyki. Przez lata wypracowaliśmy z Martinem wspólny język muzyczny i ta historia naturalnie wpłynęła na moje podejście do tworzenia utworów.

Różnica polega na tym, że w Age of Life sam odpowiadam za cały proces: od pierwszych pomysłów przez preprodukcję po techniczną pracę związaną z przygotowaniem muzyki do ostatecznego miksu. Na tych etapach nie ma więc drugiej osoby, która stale wnosiłaby odmienne spojrzenie. Muszę rozpoznawać własne odruchy, kwestionować swoje decyzje i rozstrzygać, kiedy utwór rzeczywiście jest skończony, zamiast pracować nad nim dalej tylko dlatego, że mogę.

Nie powiedziałbym, że odkryłem zupełnie inną tożsamość muzyczną. Pod pewnymi względami projekt potwierdził, jak wiele mojego własnego języka było już obecne w pracy z Collapse Under the Empire. Działanie w pojedynkę uświadomiło mi jednak wybory, których dokonuję instynktownie, i odpowiedzialność związaną z prowadzeniem pomysłu muzycznego od początku do końca.

Również dlatego powierzenie miksu Lennartowi Clémentowi było ważne. Samodzielna praca nie oznacza, że chcę usunąć z procesu inne perspektywy. Oznacza, że mam wyraźną osobistą wizję, którą chcę w pełni rozwinąć, a jednocześnie doceniam wkład kogoś innego.

Miliony lat w kilku minutach

Chris Burda: Myśl o tym, by pozwolić utworowi rozwijać się przez znacznie dłuższy czas, jest z pewnością interesująca, ale nigdy nie uważałem, że czas trwania kompozycji musi odpowiadać skali stojących za nią wydarzeń geologicznych. Kompozycja trwająca miliony minut niekoniecznie przybliżyłaby nas do zrozumienia milionów lat. Związek między czasem muzycznym a geologicznym opiera się bardziej na wyobraźni niż na dosłowności.

Zwykle myślę o każdym utworze jak o skupionej przestrzeni emocjonalnej. W ciągu kilku minut można wprowadzić atmosferę, pozwolić jej się rozwinąć, zaburzyć ją i dotrzeć do miejsca odczuwalnie innego niż punkt wyjścia. Daje mi to możliwość przyglądania się przemianie bez prób odtwarzania każdego etapu procesu, który zachodził przez ogromne odcinki czasu.

Oczywiście takie zagęszczenie nieuchronnie pomija niemal wszystko. Historia życia jest pełna niezliczonych równoległych przemian, zaników, zmian środowiska i form istnienia, które ledwie potrafimy sobie wyobrazić. Żaden album nie uchwyci tej złożoności i nie chciałbym sugerować, że te kompozycje stanowią jej pełny opis.

Muzyka może natomiast stworzyć emocjonalną więź ze skalą czasu, którą trudno nam objąć myślą. Zamiast wyjaśniać miliony lat, chcę dać słuchaczowi poczucie ruchu, zmiany i kruchości tego, co istnieje. Muzyka nie zastępuje nauki; jest innym sposobem zbliżania się do pytań, które stawia ta ogromna historia.

Chris Burda: To jedno z najważniejszych pytań stojących za projektem. Kiedy opowieść dociera w końcu do ludzkiej świadomości i cywilizacji, pojawia się naturalna pokusa, by potraktować wszystko, co było wcześniej, jako drogę prowadzącą do nas. Sugerowałoby to jednak cel, którego nigdy nie było. Ewolucja nie ma z góry wyznaczonego celu, a historia życia nie potrzebowała człowieka, żeby być kompletna.

Chcę przyglądać się świadomości i cywilizacji jako fascynującym zjawiskom w obrębie tej znacznie większej historii, a nie jej ostatecznemu osiągnięciu. Są niezwykłymi tematami między innymi dlatego, że pozwalają nam zastanawiać się nad własnym istnieniem, ale nie czyni nas to przyczyną wszystkiego, co nas poprzedzało. Niezliczone inne formy życia pojawiały się, przekształcały swoje środowiska i znikały, nie prowadząc do człowieka, a ich znaczenie nie zależy od nas.

Mam nadzieję, że słuchacze zdołają przyjąć obie perspektywy jednocześnie: zachwyt nad tym, że w ogóle istniejemy, oraz świadomość, że nasze istnienie nigdy nie było nieuniknione. Te odczucia się nie wykluczają. Myślę wręcz, że zachwyt staje się jeszcze większy, gdy uświadamiamy sobie, ile możliwości, zbiegów okoliczności i zmian kryje się za znanym nam światem.

W „Transformation – Part II” chcę dalej przyglądać się temu ogromnemu procesowi, nie zmieniając go w opowieść o nieuchronnym postępie. Nie chodzi o umniejszanie ludzkiego doświadczenia, lecz o umieszczenie go w perspektywie, która sięga daleko poza nas. Jesteśmy częścią tej historii, a nie jej punktem docelowym.