Przez ponad sześć dekad pozostawały w prywatnym archiwum. 6 listopada 2026 roku wytwórnia Impulse! Records wydała „The Tiberi Tapes” – jedenaście niepublikowanych wcześniej koncertowych nagrań Johna Coltrane’a z początku lat 60. Za ich powstaniem stoi saksofonista Frank Tiberi, który chodził na występy swojego idola z przenośnym magnetofonem. Nie zamierzał przygotowywać albumu. Chciał po prostu zrozumieć, co Coltrane wyprawia z harmonią. Sześćdziesiąt kilka lat później jego prywatne lekcje jazzu trafiły do sklepów na czterech winylach, trzech płytach CD oraz do serwisów streamingowych.
Historia brzmi trochę jak spełnienie marzenia każdego muzycznego archiwisty. Tyle że w 1960 roku nikt nie mówił o ratowaniu dziedzictwa. Tiberi był przede wszystkim saksofonistą próbującym nadążyć za jednym z najbardziej wymagających improwizatorów swojej epoki. Problem polegał na tym, że Coltrane potrafił jednego wieczoru zagrać coś, czego nazajutrz nie zamierzał już powtarzać w identycznej postaci.
Człowiek z magnetofonem i 26 godzin muzyki
Frank Tiberi rozpoczął rejestrowanie koncertów w 1960 roku. Odwiedzał kluby w Filadelfii i Nowym Jorku, zabierając ze sobą przenośny magnetofon szpulowy. Nagrywał występy z publiczności, aby później analizować pomysły harmoniczne i improwizacyjne Coltrane’a.
Nie dysponował profesjonalnym studiem ani wielośladową rejestracją. Często nagrywał w zatłoczonych pomieszczeniach, w których dźwięk instrumentów mieszał się z odgłosami otoczenia. Z czasem zgromadził ponad 80 szpul zawierających przeszło 26 godzin muzyki.
Wiele taśm opisano bardzo oszczędnie. Na części zachowały się daty, na innych brakowało informacji o miejscu występu, a tylko nieliczne zawierały kompletny skład wykonawców. Dlatego archiwum stanowi również wyzwanie dla historyków jazzu. Nie każdą rejestrację można bezpiecznie przypisać do konkretnego wieczoru czy personalnego zestawienia muzyków.
Po śmierci Coltrane’a w 1967 roku wokół zbioru narastała legenda. O istnieniu nagrań wiedzieli wtajemniczeni, jednak przez dziesięciolecia nie doczekały się one regularnej publikacji. Teraz część materiału otrzymała oficjalne wydanie.
Dwa razy „Giant Steps”. Ten sam utwór, inna prędkość myślenia
Album rozpoczynają dwie koncertowe wersje Giant Steps, oznaczone tempami 226 i 262 uderzeń na minutę. To jeden z najbardziej interesujących szczegółów całej publikacji.
Kompozycja z 1959 roku od dawna uchodzi za poważny sprawdzian jazzowej orientacji harmonicznej. Jej konstrukcja wykorzystuje szybko następujące po sobie zmiany centrów tonalnych, zmuszając improwizatora do niezwykle sprawnego poruszania się między akordami. Pisaliśmy o tym szerzej w artykule „Miles Davis czy John Coltrane? Dwie strategie wolności w jazzie”.
Dwie wersje na „The Tiberi Tapes” pozwalają postawić inne pytanie niż zwyczajowe „jak szybko można to zagrać?”. Znacznie ciekawsze jest to, co dzieje się z improwizacyjną decyzją, gdy muzyk otrzymuje jeszcze mniej czasu na jej podjęcie. Przy tak gęstej harmonii zmiana tempa wpływa przecież na sposób budowania fraz, akcentowania i organizowania muzycznej wypowiedzi.
Podobny problem, choć w odmiennym układzie instrumentalnym, pojawia się w naszej recenzji „Between The Vistula And The Hudson” ALG Trio. Muzycy mierzą się tam z Giant Steps bez udziału fortepianu, pozostawiając harmoniczną orientację przede wszystkim saksofonowi i kontrabasowi.
W archiwum Tiberego znalazły się także Impressions, Satellite, Good Bait i Resolution. To repertuar pozwalający prześledzić różne obszary muzycznych zainteresowań Coltrane’a – od rozbudowanych struktur harmonicznych po formy dające coraz więcej miejsca modalnej improwizacji.
Trzy godziny Coltrane’a, którego studio nie mogło zatrzymać
Standardowe wydanie „The Tiberi Tapes” obejmuje jedenaście nagrań trwających łącznie niemal trzy godziny. Najdłuższe z nich, Resolution, przekracza 32 minuty. Już sama długość niektórych wykonań przypomina, jak bardzo praktyka koncertowa mogła różnić się od ograniczeń tradycyjnej sesji fonograficznej.
Oczywiście nie należy oczekiwać laboratoryjnej czystości brzmienia. Wydawca otwarcie informuje o ograniczeniach technicznych zachowanych taśm. To amatorskie rejestracje z epoki, a nie zagubione studyjne mastery.
Ich historyczna wartość polega na czymś innym. Album studyjny najczęściej utrwala wybraną wersję kompozycji. Klubowe nagranie pokazuje również proces jej przeobrażania, decyzje podejmowane w czasie rzeczywistym oraz relacje między muzykami. W przypadku Coltrane’a, którego język artystyczny zmieniał się wówczas niezwykle intensywnie, takie dokumenty mogą dostarczyć szczególnie cennego materiału porównawczego.
Tracklista „The Tiberi Tapes”:
- Giant Steps (226 BPM)
- Giant Steps (262 BPM)
- Thing in D Flat
- Lover
- West 42nd St.
- Impressions
- Untitled Original in F Minor
- Satellite
- Good Bait
- Resolution
- It’s Easy to Remember
To dopiero część archiwum. Pełne wydanie w 2027 roku
Premiera jest częścią programu COLTRANE 100, przygotowanego z okazji setnej rocznicy urodzin saksofonisty, przypadającej 23 września 2026 roku.
Wydawnictwo nie zamyka jednak historii taśm Tiberego. Na początek 2027 roku zaplanowano kolekcjonerską edycję „The Tiberi Tapes: The Complete Recordings”, obejmującą niemal 26 godzin archiwalnego materiału w wysokiej rozdzielczości na specjalnym nośniku USB. W zestawie znajdą się również dodatkowa płyta winylowa oraz rozbudowana książka dokumentująca historię nagrań. Nakład ograniczono do 750 ręcznie numerowanych egzemplarzy na cały świat.
Podstawowe wydanie „The Tiberi Tapes” jest już dostępne w wersjach 3CD, 4LP i cyfrowej. Można go posłuchać za pośrednictwem oficjalnej strony odsłuchu albumu, a szczegóły historii archiwum przedstawia również oficjalny serwis Johna Coltrane’a.
Jest w tej historii pewna piękna ironia. Frank Tiberi nagrywał Coltrane’a po to, żeby samemu nauczyć się lepiej grać na saksofonie. Nie interesowały go listy przebojów, przyszłe reedycje ani kolekcjonerskie boksy. Chciał mieć możliwość powrotu do muzyki, która podczas koncertu znikała równie szybko, jak powstawała.
Ostatecznie zrobił coś, czego nie planował. Zachował dla następnych pokoleń fragment jazzowej historii, którego nikt inny nie zarejestrował w tej postaci.
