Zbawienie jest dostępne pod numerem telefonu

Zanim Personal Jesus Depeche Mode stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych utworów zespołu, było właściwie czymś pomiędzy objawieniem a ogłoszeniem drobnym. Latem 1989 roku w brytyjskiej prasie zaczęły pojawiać się reklamy obiecujące czytelnikom „własnego osobistego Jezusa”. Potem doszedł numer telefonu, pod którym można było usłyszeć fragment nowego singla. Chrystus na żądanie, premiera muzyczna w przebraniu anonsu towarzyskiego, religijna figura użyta jak teaser kampanii. Dzisiaj nazwalibyśmy to genialnym engagementem i wrzucili na LinkedIn trzy akapity o „budowaniu doświadczenia marki”. Wtedy wystarczał telefon stacjonarny i odrobina podatności na bluźnierstwo. I właśnie tutaj zaczyna się coś ciekawszego niż pytanie, czy Depeche Mode chciało kogokolwiek obrazić. Nie chciało. Zespół zrobił coś bardziej niewygodnego: pokazał, jak łatwo człowiek potrafi zbudować sobie duchowość z drugiego człowieka. Z miłości, samotności, seksualnego napięcia, potrzeby opieki, kultu gwiazdy i technologii, która obiecuje natychmiastowy dostęp. Trochę jak dziś, tylko bez powiadomień push i trenerów duchowości nagrywających rolki między reklamą suplementu a poradą o energii księżyca. W historii źródeł jazzu opisywanej w Laboratorium sacrum przenika do muzyki świeckiej przez doświadczenie wspólnoty. Depeche Mode wykonuje ruch odwrotny: świeckiej relacji nadaje język modlitwy.

Elvis, czyli bardzo niebezpieczny etat dla chłopaka

W tym miejscu warto odłożyć na chwilę efektowne interpretacje i zajrzeć do źródeł, bo „Personal Jesus” obrósł już tyloma legendami, że jeszcze trochę, a ktoś znajdzie w nim szyfr templariuszy. Martin Gore mówił wprost, że punktem wyjścia była książka Priscilli Presley „Elvis and Me”. Zainteresowała go relacja, w której Elvis stawał się dla Priscilli nie tylko partnerem, ale również przewodnikiem, autorytetem i kimś niemal boskim. Gore zwracał uwagę na niebezpieczeństwo sytuacji, kiedy jedna osoba zostaje dla drugiej źródłem nadziei, odpowiedzi i poczucia bezpieczeństwa. Geneza ta jest opisywana między innymi w materiale Radio X poświęconym historii „Personal Jesus”. To istotne, bo nagle przestajemy mówić wyłącznie o religijnej metaforze. Zaczynamy mówić o produkowaniu idola.

Elvis był człowiekiem, ale popkultura dawno uznała, że człowieczeństwo gwiazdy jest szczegółem administracyjnym. Gwiazda ma być większa, piękniejsza, bardziej obecna. Ma coś reprezentować. Ma przyjmować projekcje milionów ludzi i najlepiej jeszcze dobrze wyglądać podczas dźwigania całego tego emocjonalnego złomu. W przypadku relacji intymnej mechanizm może działać podobnie. „Uwielbiam cię”, „bez ciebie nie istnieję”, „tylko ty mnie rozumiesz”, „uratowałeś mnie” – miłość bardzo chętnie korzysta ze słownika religii, choć rzadko płaci za niego abonament. Problem zaczyna się w chwili, gdy partner rzeczywiście zostaje zatrudniony na stanowisku osobistego Mesjasza. To posada z fatalnym work-life balance. Każdy związek może mieć swoje rytuały, relikwie, dogmaty i zakazane imiona. Każdy może też przeżyć schizmę, czasem nawet przy stole z Ikei. Gore nie uderza więc w chrześcijaństwo. Uderza w potrzebę tworzenia prywatnych absolutów z ludzi, którzy – pechowo – pozostają tylko ludźmi.

29 sierpnia 1989: Jezus wychodzi na singlu

„Personal Jesus” ukazało się w Wielkiej Brytanii 29 sierpnia 1989 roku jako singiel Mute Records, kilka miesięcy przed premierą „Violatora”, który trafił na rynek w marcu 1990 roku. Autorem utworu był Martin Gore, główną partię wokalną nagrał Dave Gahan, a produkcją zajęli się Depeche Mode i Flood. Oficjalne archiwum Depeche Mode dokumentuje historię wydania i jego wyniki na listach przebojów. To nie był więc utwór wyciągnięty z gotowego albumu wtedy, gdy ktoś wytwórni przypomniał sobie, że trzeba jeszcze nakarmić radio. To był komunikat: zaczynamy nowy rozdział. I ten rozdział brzmiał inaczej. Depeche Mode nadal było zespołem elektronicznym, ale „Personal Jesus” nie przychodzi do słuchacza w sterylnych rękawiczkach. Najpierw jest ciało. Tupot. Gitarowy riff. Tarcie. Alan Wilder opisywał później, że charakterystyczny rytmiczny stomp powstał dzięki nagraniu ludzi skaczących po skrzyniach transportowych. Do tego dochodził riff Gore’a z bluesowym rodowodem, kojarzony przez Wildera z Johnem Lee Hookerem, oraz warstwa syntezatorowa odsyłająca w stronę Kraftwerk. Blues spotyka więc niemiecką dyscyplinę, a pomiędzy nimi kilku ludzi skacze po sprzęcie scenicznym. Klasyka czasami powstaje w warunkach mniej romantycznych, niż lubią biografowie.

I właśnie brzmienie robi tutaj sporą część interpretacyjnej roboty. Bluesowy riff sprowadza utwór do ciała, elektronika dodaje chłód i mechanizm, a stomp przypomina rytuał pozbawiony świątyni. Dave Gahan stoi pomiędzy tym wszystkim i nie brzmi jak człowiek błagający o zbawienie. Brzmi raczej jak ktoś, kto właśnie je oferuje. To zasadnicza różnica. Tradycyjna pieśń religijna kieruje człowieka ku transcendencji. „Personal Jesus” pozwala głosowi samemu wejść w rolę odpowiedzi: będę dostępny, wysłucham, zdejmę z ciebie ciężar. I tu piosenka staje się niepokojąco współczesna, choć nie ma sensu robić z Gore’a proroka Instagrama. Wystarczy zauważyć mechanizm: człowiek chce kogoś, kto uporządkuje jego niepokój. Dziś robi to partner, influencer, podcast, coach, aplikacja do medytacji albo algorytm, który zna nasze preferencje lepiej niż część rodziny. Brak tradycyjnego sacrum nie oznacza braku kapłanów. Rynek bardzo nie lubi pustych stanowisk.

„Violator”: wiara, seks i poczucie winy w jednym pokoju

„Personal Jesus” staje się jeszcze ciekawsze, kiedy przestaniemy traktować je jako samotną wyspę. Na „Violatorze” są przecież „Halo”, „Waiting for the Night”, „Enjoy the Silence”, „Blue Dress” czy „Clean”. Sam zestaw tytułów wygląda momentami tak, jakby Martin Gore wyszedł z kościoła, skręcił do klubu, spędził tam noc, a rano próbował ustalić, czy doznał objawienia, czy po prostu powinien napić się wody. Żart żartem, ale album rzeczywiście buduje świat, w którym cielesność, poczucie winy, oddanie, kontrola, czystość, pokusa i potrzeba transcendencji stale wymieniają się ubraniami. Religijny język nie stoi po jednej stronie, a seksualność po drugiej. One pracują razem. Depeche Mode rozumie coś, o czym kultura czasem woli mówić szeptem: erotyka i religijność potrafią korzystać z podobnej dramaturgii. Obie znają oddanie, zakaz, oczekiwanie, winę, rytuał i obietnicę przekroczenia siebie. Niewygodne? Trochę. Ale muzyka popularna najlepiej czuje się właśnie tam, gdzie człowiek oficjalnie zapewnia, że dwie rzeczy absolutnie nie mają ze sobą nic wspólnego.

Marketing znalazł Boga. Oczywiście poprosił go o numer telefonu

Najbardziej przewrotny element całej historii wydarzył się jednak poza studiem. Kampania promocyjna „Personal Jesus” nie tylko reklamowała utwór, ale właściwie go odgrywała. W brytyjskiej prasie pojawiały się ogłoszenia oferujące „your own personal Jesus”, a później także numer telefonu umożliwiający odsłuch fragmentu nagrania. To drobiazg, który dziś wygląda zdumiewająco nowocześnie. Piosenka obiecuje kogoś „twojego”, reklama mówi, że możesz go mieć, a telefon zamienia metaforę w czynność. Podnosisz słuchawkę i nawiązujesz kontakt. Muzyka, tekst i marketing zaczynają mówić tym samym językiem. Dzisiaj zrobilibyśmy z tego kampanię teaserową, newsletter, kod QR, piętnaście rolek i serię postów o „autentycznej relacji z fanami”. W 1989 roku wystarczył telefon. Postęp technologiczny bywa przereklamowany.

Właśnie słowo „personal” jest w tym tytule dziś być może ważniejsze niż „Jesus”. Współczesna kultura sprzedaje nam personalizację wszystkiego: playlisty, treningu, diety, wiadomości, reklamy, medytacji, a coraz częściej także bliskości. Relacja paraspołeczna, czyli jednostronne poczucie bliskości odbiorcy z osobą publiczną, oczywiście nie narodziła się w internecie. Sinatra, Elvis, Beatlesi, Bowie czy Madonna mieli swoich wyznawców dużo wcześniej. Internet po prostu udoskonalił mechanizm. Twórca mówi do kamery jak do jednej osoby, fan dostaje wrażenie prywatnego dostępu, dodatkowe materiały wzmacniają poczucie wyjątkowości, a im bardziej masowa staje się relacja, tym staranniej udaje intymną. Nie każda ring light to aureola, ale podobieństwo konstrukcji bywa zabawne. „Personal Jesus” już w 1989 roku budowało swoją metaforę wokół tej samej obietnicy: ktoś będzie dostępny właśnie dla ciebie.

Anton Corbijn wywozi sacrum na pustynię

Do tej układanki Anton Corbijn dokłada obraz. Oficjalne archiwum Depeche Mode wskazuje go jako reżysera teledysku, który przenosi zespół w westernową, pustynną scenerię. To ważne, bo Corbijn nie idzie najłatwiejszą drogą. Nie dostajemy kościoła, wielkiego krzyża i świecy drżącej w zwolnionym tempie. Dostajemy konie, kurz, skórę, kobiety, cielesność i grę spojrzeń. Western jest tu zaskakująco trafnym wyborem, bo sam opiera się na micie jednostki: człowiek przyjeżdża znikąd, sam nadaje sobie prawo do działania, sam ustanawia kodeks i nie potrzebuje instytucji, żeby uchodzić za autorytet. Corbijn bierze więc prywatnego Jezusa i umieszcza go w świecie prywatnego prawa. Do tego Dave Gahan coraz wyraźniej wyrasta na figurę frontmana świadomego własnej magnetyczności. Religijność, erotyka i celebrycka charyzma przestają być osobnymi warstwami. Zaczynają działać jak jedna maszyna.

Johnny Cash psuje wygodną interpretację

Każda zbyt łatwa teoria „Personal Jesus” ma jednak problem. Nazywa się Johnny Cash. W 2002 roku nagrał utwór na „American IV: The Man Comes Around” i potraktował go niemal jak pieśń religijną. W rozmowie dla NPR mówił o nim jako o bardzo dobrej gospel song, podkreślając motyw znalezienia kogoś, kto daje radę, pocieszenie i oparcie. W archiwalnym wywiadzie NPR Cash wyjaśnia własne odczytanie utworu. I tu robi się naprawdę ciekawie: Gore inspiruje się sytuacją, w której człowiek zostaje wyniesiony do pozycji boga, a Cash bierze ten sam tekst i kieruje go z powrotem ku Bogu. Ta sama kompozycja, te same słowa, zupełnie inny ciężar. Cash usuwa sporą część elektronicznego chłodu i seksualnej dwuznaczności oryginału, zostawia bluesowy szkielet, głos i obietnicę obecności. To, co u Gahana może brzmieć jak uwodzenie, u Casha potrafi zabrzmieć jak świadectwo wiary.

A potem w 2004 roku przychodzi Marilyn Manson i piosenka znowu zmienia kod. W jego wykonaniu wraca prowokacja, industrialny sznyt i religijna ikonografia potraktowana jak materiał do kolejnego kulturowego zwarcia. To właściwie idealny eksperyment pokazujący, że muzyka popularna nigdy nie istnieje wyłącznie jako tekst i nuty. Depeche Mode wnosi erotyczną dwuznaczność, elektronikę i chłód; Johnny Cash własną biografię, religijność i doświadczenie starzejącego się człowieka; Manson cały bagaż konfliktu z amerykańskim chrześcijańskim konserwatyzmem i własną sceniczną personą. Piosenka pozostaje ta sama, ale publiczność słyszy coś innego, bo znaczenie powstaje również między muzyką, obrazem i tym, kim jest wykonawca. Kto twierdzi, że liczy się wyłącznie dźwięk, prawdopodobnie ma bardzo drogi sprzęt audio i podejrzanie tanią teorię kultury.

Czy duchowość można wyprodukować?

Można oczywiście zaprotestować, że duchowość jest czymś głębokim, prywatnym i niewymiernym, a nie produktem składanym z riffu, samplerów, fotografii i kampanii prasowej. Tyle że religie od wieków korzystają z muzyki, architektury, rytuału, stroju, światła, zapachu i wspólnoty. Organy w katedrze nie są przypadkiem. Chór również. Świeca raczej nie stoi tam dlatego, że księgowy zapomniał opłacić rachunek za prąd. Człowiek od bardzo dawna konstruuje warunki sprzyjające doświadczeniu transcendencji. Pop robi podobną rzecz innymi narzędziami. Produkcja tworzy napięcie, scena ustanawia hierarchię, stadion łączy tysiące ciał w jeden reagujący organizm, a refren pozwala przez kilka minut mówić wspólnym głosem. Brakuje tylko kadzidła, choć przy ilości scenicznego dymu niektóre trasy koncertowe nadrabiają z nawiązką.

W rozmowie Laboratorium z Nickiem Beggsem pojawia się motyw bogów konstruowanych przez człowieka i własnego odbicia wpisanego w figurę religijną. „Personal Jesus” trafia w podobny nerw. Nie trzeba przestać potrzebować sacrum, żeby odejść od instytucjonalnej religii. Można po prostu przenieść tę potrzebę na partnera, artystę, celebrytę, ideę albo głos płynący z głośnika. Dlatego pytanie „czy Personal Jesus jest piosenką religijną?” wydaje się ostatecznie dość ubogie. Znacznie ciekawsze brzmi: co właściwie musi się wydarzyć, żebyśmy zaczęli traktować coś jak religię?

Kościół jednego wyznawcy

„Personal Jesus” buduje swoją duchowość wyjątkowo konsekwentnie. Najpierw jest samotność i potrzeba kontaktu. Później pojawia się obietnica obecności. Język wyznania zostaje przeniesiony do relacji międzyludzkiej, blues daje jej ciało, elektronika mechanizm, Gahan twarz i seksualność, Corbijn mit, a Mute Records numer telefonu. Odbiorca wykonuje ostatni ruch: wierzy. Niekoniecznie w Boga. Wystarczy, że uwierzy w dostęp. I właśnie dlatego piosenka zestarzała się tak dobrze. Dzisiejsza kultura nie zabiła duchowości. Ona ją spersonalizowała. Mamy własne playlisty do medytacji, własnych guru, własne afirmacje, własnych twórców od trudnych wieczorów i algorytmy podające nam dokładnie taki rodzaj prawdy, który lubimy już wcześniej. Objawienie bez przykrych niespodzianek. Transcendencja z ustawieniami prywatności.

Najbardziej gorzki paradoks „Personal Jesus” polega jednak na czymś jeszcze prostszym: człowiek nie nadaje się do roli absolutu. Partner nie może bez końca pełnić funkcji terapeuty, proroka i emocjonalnego pogotowia. Artysta nie zna swoich fanów, nawet jeśli jego piosenki znają ich najgorsze noce. Idol nie jest sumą projekcji, które publiczność nakłada na jego twarz. A człowiek wyniesiony do rangi boga prędzej czy później zrobi coś naprawdę skandalicznego. Okaże się człowiekiem. Właśnie dlatego inspiracja historią Priscilli i Elvisa jest dla tego utworu tak ważna. Gore nie pisze tylko o oddaniu. Pisze o momencie, kiedy oddanie przestaje widzieć osobę, a zaczyna widzieć funkcję: zbaw mnie, napraw mnie, powiedz, kim jestem, bądź zawsze. Strasznie dużo obowiązków jak na jednego chłopaka.

Reach out. Reszta zrobi się sama

Od 1989 roku zmienił się właściwie tylko interfejs. Telefon stacjonarny zastąpił ekran, ogłoszenie prasowe – profil, fan club – społeczność, a oczekiwanie na list od idola codzienny dostęp do jego kuchni, psa, kryzysu, garderoby i premiery nowego produktu. Mechanizm pozostał znajomy: chcemy kogoś, kto będzie „nasz”, kto wysłucha i na kilka minut uporządkuje bałagan. Depeche Mode zbudowało z tej potrzeby bluesowo-elektroniczny rytuał, opakowało go w religijny język, dało Corbijnowi do sfotografowania i sprzedało przez telefon. Brzmi cynicznie? Nie bardziej niż współczesność.

Dlatego „Personal Jesus” wciąż jest czymś więcej niż świetnym singlem z końca lat osiemdziesiątych. To piosenka o kulturze, która coraz słabiej ufa wielkim instytucjonalnym odpowiedziom, ale wcale nie straciła potrzeby wiary. Zaczęła tylko szukać jej bliżej: w ciele, relacji, gwieździe, technologii, muzyce. Nie przestaliśmy budować bogów. Po prostu zmieniliśmy dział marketingu. Jeśli macie własne odczytanie „Personal Jesus” – religijne, erotyczne, psychologiczne albo takie, którego Martin Gore najchętniej nigdy by nie przeczytał – polemika jest mile widziana. W Laboratorium Muzycznych Fuzji najbardziej interesują nas właśnie te momenty, kiedy piosenka przestaje być tylko piosenką i zaczyna mówić coś podejrzanie trafnego o swoich słuchaczach.